دگرگوني‌هاي گفتمان سياسي صفوي؛ حركت بين خطوط تصوف، سلطنت و فقاهت

تصور غالب دربارۀ گفتمان صفويان به سيطره تشيع و فقه شيعي در جايگاه نيروي سياسي برتر مربوط مي‌شود؛ اما صفويان ريشه و مَنِشي صوفيانه داشتند كه پس از سلطنت با فقاهت شيعي پيوند خورده است.بنابراين، شاهان صفوي از سه شأن مرشدي صوفي، شاه ايراني و فرمانراي شيعه برخوردار بوده‌اند. در اين چارچوب، مسئلۀ پژوهش حاضر بر نحوۀ تعامل اين سه و ماهيت اين سه نيرو و شأن سياسي حاكمان صفوي متمركز است و براي بررسي آن، اين پرسش مطرح شده است كه دگرگوني‌هاي تاريخي در جايگاه سياسي و اجتماعي صفويه چه تأثيري بر روي نيروهاي سياسي عمده و حاكميت سياسي آموزه‌هاي آنان داشته است؟ عمده‌ترين يافتۀ پژوهش براي پاسخ بدين پرسش نشان داده است كه ماهيت سياسي صفويه و آموزه‌هاي آن از آغاز حيات فرقه تا پايان حكومتش چندرگه بود كه از وجهي كاملاً صوفي‌گرايانه به سلطنت تغيير كرد كه به معناي حذف كامل آموزه‌ها و برخي شئون صوفيانه نبود و توانايي سياسي نيروي علما و آموزه‌هاي فقاهت شيعي را با سلطنت همراه كرد كه احياي سلطنت ايراني و تداوم آن را در پي داشت و نه سلطۀ سياسي يك نيروي سياسي جديد با حاكميت فقاهت. بنابراين، به نظر مي‌رسد كه تصور غالب مبني بر تسلط سياسي فقاهت موضوعيت ندارد.