تعريف فقهي غرر از ديدگاه فقيهان شيعه‏

بر اساس روايتي از پيامبر اكرم و اجماع فقهاي فريقين، غرر به عنوان يكي از اسباب بطلان بيع و ساير معاملات معاوضي و بلكه غير معاوضي شناخته شده است. اما اينكه ماهيت غرر چيست؟ با وجود اهميتي كه دارد، كمتر محققي يافت مي‌شود كه به شناخت حقيقت آن پرداخته باشد؛ و كمتر مقاله‌اي است كه با تبيين ماهيت غرر، به ارائه تعريف «جنس و فصلي» آن پرداخته باشد. اين پژوهش سعي كرده است با گردآوري ديدگاه‌هاي فقيهان در توصيف غرر و ارائه تحليلي مبسوط از كاربرد آن در فقه، جنس و فصل ماهيت غرر را معين سازد. اين تحقيق توانسته است گفتار فقيهان در باب جنس غرر را: «بيع»، «معاوضات»، «ما»ي موصول، «كلّ» و «احتمال» احصاء نمايد و از اين بين، با استناد به سيره فقيهان در فقه، لفظ «كل معاوضه و ما في حكمها» را جنس غرر قلمداد كند. همچنين، ديدگاه فقيهان در مورد فصل غرر را در موارد «عدم امكان ضبط و تحصيل با مقدار» يا «ايمن‌نبودن از تلف قبل از تسليم»، «منجرّ به تنازع‌شدن»، «چيزهاي درهم و پيچيده»، «داشتن خطر»، «مجهول‌الحصول»، «مجهول‌الحصول يا مجهول‌القدر»، «[سزاور] اجتناب عرفي»، «جهل‌الحصول» منحصر دانسته، در نهايت فصل‌‌هاي «مجهول‌الوجود»، «مجهول‌الحصول» و «مجهول‌القدر» را براي غرر برگزيند. از ديدگاه اين پژوهش، تعريف فقهي غرر با استناد به سيره عملي فقيهان چنين است: «كلّ معاوضه و ما في حكمها مجهول فيها وجود احد العوضين أو حصوله أو قدره». حاصل اين پژوهش در اجراي دقيق‌‌تر قاعده در مسائل فقهي كاربرد خواهد داشت و به منزله ضابطه‌اي پويا بدان استناد خواهد شد.