واكاوي ساختار نگاره به بند كشيدن ضحاك در شاهنامه بايسنقري و طهماسبي با تكيه‌بر نظريۀ ولادمير پراپ

از دوره ايلخانان نخستين نسخ مصور شاهنامه توليد شد و اشعار فردوسي زمينه‌اي مناسب براي تصويرسازي قرار گرفت. دو نسخه نگاره «به بند كشيدن ضحاك» در شاهنامه بايسنقري و طهماسبي كه به داستان ضحاك مي‌پردازند، به دليل داشتن تغييرات در بيان بصري داراي اهميت هستند. با توجه به مفهوم دگرگوني در ديدگاه ساختارگرايي به‌عنوان چارچوب نظري مي‌توان دگرگوني‌ها را تحليل و مقايسه كرده و سپس ژرف‌ساخت داستان را آشكار ساخت. پژوهش حاضر باهدف آشكار كردن ژرف‌ساخت داستان از طريق تحليل و مقايسه دگرگوني‌هاي تصويرسازي دونگاره با تكيه‌بر نظريه ولادمير پراپ به اين پرسش مي‌پردازد كه نگارگران چگونه داستان به بند كشيدن ضحاك در شاهنامه فردوسي را به تصوير كشيده‌اند؟ اين پژوهش توصيفي – تحليلي است و گردآوري اطلاعات با استفاده از روش كتابخانه‌اي، ابزار فيش‌برداري و مشاهده صورت گرفته است. شيوۀ تحليل در اين پژوهش، كيفي و از رويكرد ساختارگرايي با تكيه‌بر نظريه ولادمير پراپ استفاده‌شده است. نتايج پژوهش نشان داد هر دونگاره در تطبيق با شاهنامه فردوسي دچار دگرگوني ساختاري هستند. در اين امر، دلايلي همچون متأثر شدن از هنجارهاي سياسي، نظامي، اجتماعي و مذهبي همچون شرايط ايدئولوژيك حاكم بر زمانه و زمينه و اعتقادات شخصي پادشاهان به‌عنوان سفارش‌دهندگان و مكاتب حاكم بر نگارگري (مكتب هرات در شاهنامه بايسنقري و مكتب تبريز در شاهنامه طهماسبي) مؤثر بوده‌اند. همچنين سبك شخصي دو نگارگر در نمايش ويژگي‌هاي صوري و محتوايي، سبب برداشت متفاوت از اصل داستان فردوسي شده است. اين موضوع بيانگر نوعي دگرگوني ساختاري در عوامل بيروني و دروني همانند تغيير شخصيت منفور ضحاك به شخصيتي مظلوم و قابل‌ترحم در هر دونگاره و يا حتي جانشيني شخصيت بايسنقر ميرزا به‌جاي شخصيت فريدون در نگاره نسخه بايسنقري و شاه‌طهماسب به‌جاي شخصيت فريدون و همچنين تبديل فضاي رزم داستان به فضاي بزم و خاصيت چند زماني در نگاره نسخه طهماسبي شده است.