مطالعه باستان‌شناسي روش تزئين سفالي نقش كنده در گلابه شمال غرب ايران

در دوره اسلامي انواع مختلفي از روش‌هاي تزئيني سفالگري مورداستفاده قرارگرفته و در كارگاه‌هاي سفالگري مناطق مختلف ايران، شيوه‌هاي متنوعي از روش‌هاي تزئين، ابداع‌شده است. يكي از روش‌هايي كه نقش بسيار اساسي در رشد فنّاوري سفالگري اسلامي ايفا كرده شيوه «نقش كنده در گلابه» (اسگرافيتو) است. اين روش هم‌زمان با سده‌هاي سوم و چهارم هجري، آغاز و طي مراحل تكوين خود در سده‌هاي پنجم تا هفتم هجري به اوج خود رسيد. اين شيوه در اوايل دوره اسلامي روي سفال هاي بدون لعاب و سپس از اواخر سده سوم هجري هم‌زمان با شروع روش لعاب پاشيده به‌عنوان يكي از مهم‌ترين شيوه‌هاي تزئيني مورداستفاده قرار گرفت. اين نوع روش در ايران به سه نوع گروس، آق كند و آمل تقسيم‌ مي‌شوند. هدف پژوهش حاضر مطالعه شمال غرب ايران، به‌عنوان خاستگاه اصلي اين نوع سفال به دليل كشف گروه قابل‌توجهي از اين نوع سفالينه ها هم‌زمان با سده‌هاي سوم تا هفتم هجري در شمال غرب ايران است. در اين پژوهش سعي شده به اين دو سؤال اساسي پاسخ داده شود: 1. سفال اسگرافيتو در شمال غرب ايران در كدام مراكز توليدشده‌اند؟ 2. سفال ‌هاي اسگرافيتو شمال غرب ايران داراي چه ويژگي هايي بوده اند؟ اين مقاله با روش توصيفي- تحليلي انجام‌شده و شيوه جمع‌آوري اطلاعات ميداني و كتابخانه‌اي است. نتايج اين مطالعه نشان داد سفال اسگرافيتو در شمال غربي ايران، در مناطق مختلفي ازجمله شهر فعلي تبريز، محوطه‌هاي شهرستان چاراويماق (آغچه ريش، قره‌آغاج، شهر دل، عزيز كندي و غيره)، آق كند، شيخ تپه اروميه ، منطقه گروس، تخت سليمان، شهر فعلي زنجان، سلطانيه و برخي شهرهاي استان اردبيل توليدشده است. همچنين مشخص شد دو نوع سفال گروس و آق كند از سبك‌هاي رايج اين منطقه در توليد سفال نوع اسگرافيتو بوده كه در آن‌ها، بيشتر از نقشمايه هاي هندسي، گياهي و حيواني استفاده‌شده و از نقشمايه ‌هاي كتيبه اي و انساني كمتر استفاده‌شده است.