جريان عليت بين مذاهب چهارگانه اسلامي

بحث اين مقاله پيرامون عليت، به ويژه عليت فاعلي است و بناي نگارندگان بر اين است كه مطلب به طريق تطبيقي ميان سران و برخي از بزرگان فرقه‌هاي كلامي اسلامي بررسي شود. در اين مقاله، ابتدا تعريف عليت به صورت گزارشي بيان شد، سپس پيرامون اهميت اين بحث از جنبه‌هاي فلسفي وكلامي به‌كوتاهي توضيح داده شد و تفاوت ديدگاه فلسفي و كلامي درباره‌ عليت بيان گرديد و آنچه از اين مقوله به متكلمان اسلامي ارتباط دارد، مشخص شد، تا مسير بحث به‌خوبي روشن باشد. آنگاه با رعايت نسبي تقدم و تأخر فرقه‌هاي چهارگانه، نظريات معتزله، اشاعره، ماتريديه و شيعه پيرامون عليت، با توجه به همان نقطه‌نظري كه براي آنان مطرح بود، گزارش شد و در پايان، بعد از تلخيص مطالب در پنج فقره، نظر شيعه و از جهاتي، نظر معتزله پذيرفته شده‌است. لازم به تذكر است كه تاريخ و شرح حال و ديدگاه‌هاي چهار فرقه و تحولات فكري آنان در طول قرون به‌تفصيل دراين مقاله نيامده‌است و تنها به مقداري كه براي گزارش و تحقيق درباره‌ عليت منظور بوده، به معرفي فرقه‌ها پرداخته شده‌است.