بررسي گفتمانهاي متقابل در شاهنامۀ فردوسي با رويكرد تحليل گفتمان انتقادي

زمينه و هدف: در شاهنامۀ فردوسي، بعنوان بزرگترين اثر حماسي ايران، همواره از تقابل سخن رفته است. با توجه به ماهيت اسطوره اي شاهنامه، اغلب مطالعات برروي اين اثر، بر تقابل نيروهاي خير و شر و يا اهورا و اهريمن تمركز داشته است. اين نگرش تا اندازه اي در مطالعات شاهنامه شناسي غالب است كه تمامي شخصيتهاي داستان نيز بصورت نمودهاي نيروهاي خير و شر معرفي ميگردند. در مقالۀ حاضر عنصر تقابل در شاهنامه از زاويه اي كاملاً متفاوت مورد توجه قرار ميگيرد. روش مطالعه : چارچوب نظري پژوهش حاضر تحليل گفتمان انتقادي است. در رويكرد انتقادي، هويت در قالب تقابل «خود-ديگري» نمود پيدا ميكند و طبقه بندي «خود-ديگري» بنوبۀ خود بواسطۀ وجود گفتمانهاي متقابل در متن شكل ميگيرد. يافته ها: با مطالعه داستانهايي از شاهنامه از منظر انتقادي دريافتيم كه علت اصلي نزاع و درگيري (چه داخلي و خارجي) در داستانها، وجود گفتمانهاي متقابل است كه اين گفتمانهاي متقابل زمينۀ شكلگيري «خود-ديگري» و يا «ما – آنها» را فراهم ميسازد. همچنين ازآنجاكه زبان اسطوره زبان رمز است، با نگاه انتقادي به روايات شاهنامه، ابعاد جديدي كه در زيرساخت داستانها پنهان بود بر ما روشن شد كه تاكنون به آن پرداخته نشده بود. نتيجه گيري: با بررسي داستانها به خرده گفتمانهايي دست يافتيم كه ميتوان تمام آنان را زير چتر گفتماني كلان قرار داد و آن گفتمان پايبندي به ساختار درمقابل ساختارشكني است. ساختار سياسي- اجتماعي در ايران باستان، كه نمود آن در داستانهاي شاهنامه متبلور شده، همواره پايبند به سنتها و ساختارهاي گذشته بوده و هرگونه ساختارشكني به نزاع و درگيري منجر شده است. ديگر آنكه پهلوانان نمود پايبندي به سنتها و ساختارهاي پيشين هستند و هرگونه تغيير و تحول در اين نظام را برنميتابند.