بررسي زمينه ها و جلوه هاي تقابل و تعامل «خود» و «ديگري» در اشعار احمد شاملو (بر اساس نظريۀ باختين)

زمينه و هدف: مفهوم «من» يا «خود» در تقابل با ديگري، علاوه ‌بر صورتبندي تفاوتها، تمايزات يا تقابلها، به موضوعي ژرفتر يعني كشف هويت فردي و اجتماعي ميپردازد كه در ادبيات معاصر و بواسطۀ نزديكي آثار ادبي به جامعه و وجوه اجتماعي، جلوۀ پررنگتري دارد. «من و ديگري» در بعد كلان با تقابل دوگانۀ خير و شر سامان مييابد و در لايه هاي بعدي تمايزات ملي، مذهبي، ايدئولوژيك و... اين دوگانه را تداوم ميبخشد. منظور از ديگري، فرد، گروه، نژاد يا طبقه اي است كه بواسطۀ دين، مذهب، ايدئولوژي، طبقۀ اجتماعي، ديدگاه سياسي و مليت بعنوان غيرخودي صورت‌بندي ميشود. اين پژوهش بر آن است با بررسي اشعار شاملو براساس نظريۀ باختين، جلوه هاي تقابل و تعامل «خود و ديگري» را در اشعار احمد شاملو بيابد و مورد واكاوي قرار دهد. روش مطالعه: الگوي تحليلي اين پژوهش بر اساس مدل توصيفي-تحليلي است كه با روش كتابخانه اي به جمع آوري داده ها و شواهد مثال در اشعار احمد شاملو پرداخته و سپس آن را بر اساس نظريۀ ديگربودگي باختين مورد بررسي قرار داده است. يافته ها: در گذشته و بر اساس تفكر و نگرشي كه متأثر از تعاليم سنتي جوامع كهن بود، مردم كمتر صداي مخالف را برميتافتند كه اين موجب تقابل پيوستۀ ميان خود و ديگري بوده ‌است و اين موضوع در آثار و متون ادبي كهن نمود دارد. در دنياي مدرن امروز اين تقابل و تك‌صدايي جاي خود را به دريافته هايي چون تعامل و چندصدايي داده است و به موازات اين تغيير شگرف در انديشه و روابط انسانها، به مرور در نوشته ها و اشعار نويسندگان معاصر هم تجلي يافته است. از جمله شاعران و نويسندگان معاصري كه در كشور ما ظاهراً از نظريۀ اين انديشمند روسي در آثار و اشعارش بهره برده، احمد شاملو است. نتيجه گيري: فعاليتهاي سياسي و نگرش سياسي شاملو، او را از ديگر شاعران همزمانش برجسته و متمايز ميكند، و البته شباهت زماني كه شاملو ميزيسته از جهت محيط استبداد و خفقان با دورۀ ديكتاتوري استالين در شوروي در زمان حيات باختين و اينكه هر دو مبارز سياسي بودند قابل توجه است. شاملو آنقدر در زندگي سياسي خود غرق است كه همه چيز را از دريچۀ سياست ميبيند حتي عشق را و درحقيقت او شعر را ابزاري براي بيان اهداف سياسي و در خدمت مبارزه ميداند. در يك كلام از نظر شاملو «خودي» كسي است كه ديدگاه سياسي همسو با او دارد و براي آزادي، مبارزه ميكند، و «ديگري» از نظر او هر كسي است كه در مسير آزادي گام برنميدارد يا مانعي بر سر رسيدن به آزادي است.