تحليل رمان «آزاده خانم و نويسنده اش» از رضا براهني بر اساس نظريۀ رمزگان پنجگانۀ رولان بارت

زمينه و هدف: روايت‌ شناسي حوزه اي از نقد و نظريۀ ادبي است كه با تحليل دقيق روايتها ميكوشد سازوكارهاي عام معناسازي در همۀ انواع روايت را معلوم كند. اين شيوۀ نقد متون ادبي ميتواند به شكلهاي گوناگون انجام گيرد، از جمله روايت‌شناسي به شيوۀ رولان بارت. طبق نظر بارت روايتها علاوه بر اينكه واجد معاني ثانوي فرهنگي، ايدئولوژيك و سياسي هستند، ادراك ما از جهان پيرامونمان را شكل ميدهند. بر همين مبنا، هدف اصلي مقالۀ پيشِ ‌رو اين است كه با توجه به رمزگان پنجگانۀ بارت، به تحليل رمان معاصر فارسي «آزاده ‌خانم و نويسنده اش» بپردازد و با كمك اين رمزگان، لايه هاي زيرين و پوشيدۀ اين اثر پيچيده و چندلايه را بازنمايي كند. روش مطالعه: اين پژوهش به شيوۀ توصيفي-تحليلي انجام شده است و با رويكرد روايت‌شناسي به شيوۀ رمزگان پنجگانۀ رولان بارت به جمع‌آوري اطلاعات پرداخته است. يافته ها: در بررسي ساختار روايي «رمان آزاده خانم و نويسنده اش» بر اساس الگوي رمزگان پنجگانۀ رولان بارت، مشاهده شد كه ساختار روايي اين رمان متفاوت با ديگر رمانهاي فارسي است. بخشهاي متفاوت آن از نظر زماني، مكاني و رويداد فاقد تسلسل خطي و توالي منطقيند. در بررسي ساختار محتوايي متن دريافتيم رمزگان معنابني، كاركردي برجسته و معناساز در اين روايت دارد. چون هركدام از شخصيتها، مكانها و رويدادها دربردارندۀ معاني ضمني هستند كه درونمايۀ رمان را در بر ميگيرند. نتيجه گيري: در رمزگان معنابني، دلالت ضمني بر اساس خصوصيات شخصيتهاي داستان و كنش آنها بررسي ميشود. در اين رمز‌گان بيان شد كه دالّ كليدي و نقش محوري رمان، آزاده خانم است. همين نام درونمايۀ رمان را در بر ميگيرد: آزادگي؛ و نقطۀ مقابل آن، اسارت را به ذهن القا ميكند. در رمزگان نمادين بيان شد كه دو ديدگاه متفاوت (داي اغلي و بيب اوغلي)، دو طبقه (قدرتمندان و مردم عادي)، دو جنس (زن/ مرد) و دو مفهوم (زندگي/ مرگ) در نظام فكري جامعه همواره در تقابل هم قرار دارند.