تحليل مقايسه اي آيروني هستي در رباعيات خيام و مثنويهاي عطار

زمينه و هدف: طنزپرداز براي تبيين خنده انگيز انواع ناهنجاريها، از روشها و ابزارهايي بهره ميبرد. آيروني بعنوان يكي از شگردهاي بلاغي طنز، به انواع بسياري از جمله آيروني هستي يا فلسفي تقسيم ميشود. در اين نوع آيروني، هستي، خداوند و عملكرد حق تعالي آماج طنزپرداز قرار ميگيرد. اعتراض به خداوند و شكايت از نظام هستي در تقابل با موضوعِ محل اتفاقِ جمله عرفا و غالب متكلمان، يعني قول به نظام احسن قرار ميگيرد. پژوهش حاضر به بررسي آيروني هستي در رباعيات خيام در جايگاه تراوشات ذهني يك فيلسوف در مقايسه با مثنويهاي عطار بعنوان عصارۀ انديشه هاي عارفي برجسته ميپردازد. روش مطالعه: مقالۀ حاضر بر مبناي روش تحقيق توصيفي - تحليلي و با بهره گيري از ابزارهاي كتابخانه اي نوشته شده است. جامعۀ آماري پژوهش شامل رباعيات خيام و مثنويهاي عطار (اسرارنامه، مصيبت‌نامه، الهي‌نامه و منطق الطير) است. يافته ها: مفاهيم اعتراض طنزآميز در 21 مورد از مصاديق به كارگيري آيروني هستي در رباعيات خيام مشتمل است بر دوازده بار حيرت از فلسفۀ حيات، هفت مرتبه انتقاد از انهدام موجودات، و دو مورد اعتراض به فقدان عدالت. در مثنويهاي عطار فقط يك بار از فلسفۀ حيات، چهار مرتبه از انهدام موجودات، سيزده بار از مقولۀ فقر و پنج مورد از سرگشتگي عاشقان انتقاد طنزآميز شده است. نتيجه گيري: با توجه به يافته ها، عطار برخلاف خيام كه غيرمستقيم و با اشاره به دهر و فلك، كار و بار هستي را به چالش كشيده، آشكارا در قالب روايي با لحني طنازانه خدا را آماج اعتراض خود قرار داده و از جايگاه امن عقلاي مجانين بهره گرفته است. اندوه فلسفي در رباعيات مشتمل بر آيروني هستي خيام بسيار پررنگتر است و فقط در دو رباعي فقدان عدالت، درد و دغدغۀ اجتماعي مجال بروز يافته؛ اما درد عطار در بيان نقد و اعتراضاتش هم فلسفي، هم اجتماعي و هم ناشي از شوريدگي و درماندگي عاشقانه است.