بررسي تنوع مكاني بهره‌وري مصرف آب و منابع كودي در ‌نظام‌هاي گندم آبي و ديم در مناطق مختلف ايران

اين مطالعه با هدف بررسي شاخص هاي كارايي مصرف نيتروژن، فسفر و آب در نظام هاي توليد گندم آبي و ديم در كشور به اجرا درآمد. در اين پژوهش، استان‌هاي با بيش از هشتاد درصد توليد گندم آبي و ديم در كشور، تعيين و در هر استان، شهرستان‌هاي داراي بيش از 80 درصد توليد، انتخاب شدند. با استفاده از آمار، اطلاعات و مصاحبه‌هاي حضوري، داده‌هاي مورد نياز جمع آوري و بهره‌وري مصرف نهاده ها تعيين و سپس ضريب همبستگي پيرسون بين بهره وري منابع مختلف محاسبه شد. جهت تعيين رابطه بين عملكرد با متغيرهاي اقليمي و منابع كودي و آب از رگرسيون چندگانه استفاده شد. براي اين منظور، ميانگين مجموع بارندگي و دما براي طول دوره رشد گندم آبي و ديم در هر منطقه استخراج و مورد ارزيابي قرار گرفت. نتايج حاصل از پژوهش، نشان داد كه در مناطق اصلي توليد، ميانگين بهره وري مصرف نيتروژن در گندم آبي معادل‌ 16.69‌ كيلوگرم دانه بر كيلوگرم نيتروژن محاسبه شد كه نسبت به گندم ديم با ميانگين بهره وري مصرف نيتروژن 17.27 كيلوگرم دانه بر كيلوگرم نيتروژن پايين تر بود. برخلاف نيتروژن، ميزان بهره وري مصرف فسفر در زراعت ديم پايين تر از زراعت آبي بود. نتايج حاصل از اين پژوهش، بالاترين همبستگي را در گندم آبي بين بهره وري‌ نيتروژن و فسفر با 0.506=r و در زراعت ديم بين بهره وري نيتروژن و آب با 0.309=r نشان داد. بررسي رگرسيون ارتباط بين عملكرد گندم با پارامترهاي اقليمي و زراعي نيز نشان داد كه بين متغيرهاي مورد بررسي تنها افزايش بيشتر دما با عملكرد دانه گندم ديم ارتباط مثبت داشت و افزايش ساير پارامترها از قبيل بارندگي، نيتروژن، فسفر و آبياري در زراعت گندم ديم و آبي با عملكرد دانه ارتباط مستقيم داشت. مصرف بيشتر كودهاي نيتروژن در زراعت آبي منجر به كاهش بهره وري نيتروژن شد. با وجود بالاتر بودن عملكرد گندم آبي در مقايسه با ديم، با توجه به حساسيت مصرف كودهاي نيتروژن و اثر نامطلوب استفاده بي رويه اين كودها در زراعت ديم، مصرف نيتروژن با دقت و حساسيت بيشتري صورت گرفته كه نهايتاً منجر به افزايش بهره وري مصرف نيتروژن نسبت به زراعت آبي شد. برخلاف نيتروژن، بهره وري مصرف فسفر به دليل تأثير مستقيم محتوي رطوبت خاك در انتشار فسفر در خاك در زراعت ديم پايين تر از زراعت آبي بود. براساس اين پژوهش، دو منبع نيتروژن و آب مهمترين عوامل موثر بر عملكرد گندم آبي و ديم بودند.