«زرنگي» در زندگي روزمره: بررسي برخي علل جامعه‌شناختي ترجيح منافع فردي بر منافع جمعي در كلانشهر تهران

انسان‌ها همواره در جامعه براي رفع نيازهاي خود با يكديگر در كنش متقابل هستند. امروزه اين تعامل با چالش‌هاي زيادي مواجه شده است. يكي از اين چالش‌ها، ترجيح افراطي اهداف و منافع فردي و شخصي و ناديده گرفتن منافع ديگري و مصالح جمعي است. در جامعه ايران، اين مسئله داراي سابقه است، اما اكنون به صورت حادي درآمده است. هدف اصلي اين پژوهش، بررسي علل ترجيح منافع فردي بر منافع جمعي در زندگي روزمره شهروندان تهراني بوده است. حجم نمونه در اين پيمايش از طريق فرمول كوكران به تعداد 385 نفر برآورد شد و داده‌هاي مورد نياز، به روش نمونه‌گيري خوشه‌اي چندمرحله‌اي از مناطق ۱، ۷، ۱۱، ۱۴ و ۲۰ تهران در زمستان 1399 جمع‌آوري شد. تبيين نيز بر اساس مفاهيم مأخوذ از نظريه‌هاي فرهنگ-بنيادِ پارسونز (بي‌طرفي عاطفي)، مرتون (گروه مرجع و نوآوري) و هومنز (قضيه محرك) و تلفيق آن‌ها صورت گرفت. براي اين منظور از آزمون‌هاي دو و چندمتغيره كمك گرفته شد. يافته‌ها نشان داد كه حتي در شرايط ترومايي كرونا، كه طبق برخي نظريه‌هاي دوركيمي، مي‌بايد افراد به علت گسترش حلقه «ما»، مصالح جمعي را براي منافع فردي مقدم بدارند، تعداد قابل ملاحظه‌اي از پاسخگويان (94 درصد)، در حد «متوسط» و «زياد» منافع فردي را بر منافع و مصالح جمع ترجيح مي‌دهند. نگرش و فرهنگ زرنگي نقش اصلي را در اين مسئله دارند. به‌طور مشخص، روشن شد كه هر چه بي‌طرفي عاطفي، گرايش به گروه‌هاي مرجع، گرايش به نوآوري و گرايش به محرك بيشتر باشد، ترجيح منافع فردي بر منافع جمعي نيز بيشتر است.