بررسي واژه‌ هاي مركب مختوم به ستاك «نگار» در زبان فارسي: رويكردي شناختي

يكي از فرايندهاي واژه‌ سازي در زبان فارسي، فرايند تركيب است كه گويش‌ وران، از آن به شيوه زايا در ساخت واژگان با معاني نو استفاده مي‌كنند. اين فرايند، حاوي حداقل دو جزء است كه هر دوي اين اجزا، در ساخت معني دخيل هستند. هدف ما در مقاله حاضر، تحليل چندمعناييِ واژگان مركب مختوم به ستاك «نگار» در زبان فارسي با رويكردي شناختي است. اين تحليل، در چارچوب نظريه ساختواژه ساختي بوي (2010، 2016) صورت مي‌گيرد و داده‌هاي پژوهش از فرهنگ فارسي زانسو (كشاني، 1372)، فرهنگ واژگان مصوب فرهنگستان و پيكره بي‌جن‌خان استخراج شده‌اند. طبق نظريه ساختواژه ساختي بوي (2010، 2016)، واژگان زبان در حكم ساخت‌هاي زباني هستند و اين ساخت‌هاي زباني، واحد تحليل ساختواژه ساختي مي‌باشند. در نظريه ساختواژه ساختي بوي (2010، 2016)، طرح‌واره‌هاي ساختي، الگوهايي هستند كه صورت و معناي يك ساخت را به خوبي روشن‌كرده و نحوه نشأت ساخت‌هاي ديگر از اين الگو را مشخص مي‌كنند. براي بررسي چندمعنايي واژگان مركب مختوم به ستاك «نگار»، ابتدا طرح‌واره‌ها و زيرطرح‌واره‌هاي ساختي ناظر بر اين واژگان را مشخص‌كرده، سپس شبكه چندمعنايي آنها را ترسيم ‌نموده‌ايم. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه در پايين‌ترين سطح شبكه طرح‌واره‌اي واژگان مركبِ مختوم به ستاك «نگار»، يازده زيرطرح‌واره متفاوت قرار دارد كه هفت مورد از آنها پايه اسمي و چهار مورد، پايه صفتي دارند. همچنين، بسامد زيرطرح‌واره با پايه صفتي بسيار كمتر از بسامد زيرطرح‌واره با پايه اسمي است. طبق بررسي پيكره پژوهش، تركيب يك اسم با ستاك «نگار» معاني مختلفي از قبيل «نوشتن»، «توصيف‌كردن»، «مطالعه‌كردن»، «به‌تصويركشيدن» و «اندازه‌گيري‌كردن» را به وجود مي‌آورد و معاني «نوشتن» و «به‌تصويركشيدن» هم با كنشگر انساني و هم غيرانساني محقق مي‌شود. تركيب يك صفت با ستاك «نگار» نيز، معناي «تصويركشيدن» را ايجاد مي‌كند كه با دو كنشگر انساني و غيرانساني محقق مي‌شود. در نهايت، چهار زيرطرح‌واره با معنيِ «تصويركشيدن با ابزار خاص»، «تصويركشيدن از شخصي با ويژگي خاص»، «تصويركشيدن با شيوه خاص» و «تصويركشيدن از موقعيت مكاني خاص» حاصل تفكيك سلسله‌مراتبي زيرطرح‌واره‌هاي واژگان مركب مختوم به ستاك «نگار» با پايه صفتي است. چندمعنايي واژگان مركب مختوم به ستاك «نگار» در سطح همين طرح ‌واره‌هاي ساختي كه كم يا بيش انتزاعي‌اند، قابل تبيين است.