ساختارمندي معماري مساجد سنتي خراسان بزرگ در تمدن اسلامي بر مبناي تحليل عوالم سه‌گانه در عصر سلجوقيان تا صفويان (قرن ششم تا يازدهم)

مساجد در زمره مهم‌ترين ابنيه‌ تاريخ تمدن اسلامي بوده است. در طول تاريخ تمدن اسلامي معماري مسجد دچار تحولاتي گشته است اما برخي از اصول و مفاهيم آن همواره ثابت بوده‌اند. يكي از مفاهيم مهم مساجد فضا مي‌باشد كه معماري اسلامي به بهترين نحو آن‌ را شكل داده است به‌طوري‌كه داراي ساختاري قدرتمند در بناي مساجد مي‌باشد. مساجد خراسان، جزء نخستين ابنيه‌ تاريخ و تمدن مبتني بر اسلام هستند كه در سبك‌هاي آذري و خراساني الگوي ديگر مساجد ايران بوده‌اند. در معماري مساجد خراسان، مفاهيمي نهفته است كه ريشه در اعتقادات، تاريخ و فرهنگ مسلمين دارد. يكي از اين مفاهيم عوالم سه‌گانه است كه از زمان حكمت اشراق مطرح گشته و در حكمت ملاصدرا به كمال رسيده است. وي اشاره به سه عالم مادي، مثالي و عقلي دارد و براي هر يك ويژگي منحصربه‌فردي قائل است. با فرض اينكه مباني حكمي، يكي از عوامل تاثيرگذار بر شكل‌گيري مساجد خراسان است، پژوهش حاضر بر آن است تا به چنين سؤالاتي پاسخ دهد: ساختارمندي فضاي معماري مساجد سنتي خراسان بزرگ به چه صورت است؟ اين ساختار فضايي چگونه بر عوالم سه‌گانه منطبق است؟ بنابراين هدف پژوهش حاضر بررسي نحوه ساختارمندي معماري سنتي مساجد خراسان و روشن‌سازي نحوه انطباق آن بر عوالم سه‌گانه مي‌باشد كه از روش توصيفي ـ تحليلي با راهبرد استدلال منطقي بهره گرفته است. نتايج پژوهش حاضر نشان مي‌دهد فضاهاي اصلي مسجد به سه دسته فضاي بسته، نيمه‌باز و باز قابل تقسيم مي‌باشد كه مفاهيم آنها بر مباني عوالم سه‌گانه منطبق است.