بررسي همساني ‌هاي شخصيتِ «فرهنگِ ديوزاد» و «رستم يك ‌دست» و تأثيرپذيريِ آنان از سنّت‌هاي عياري (براساس طومارهاي نقالي و روايت‌هاي عاميانۀ شاهنامه)

يكي از رايج‌ ترين موضوعات در طومارهاي نقالي، همساني‌ها و همانندي‌هايي است كه بين برخي بن‌مايه‌ها و شخصيت‌هاي داستاني وجود دارد، كه مي‌توان علل متعددي را براي آن برشمرد. يكي از اين علت‌ها، تقليد نقالان و قصه‌گزاران از روايت‌ها و شخصيت‌هاي محبوب و مشهور قصه‌هاي عاميانه در ساختِ آن شخصيت‌ها و بن‌مايه‌هاي همسان است. هدف از اين پژوهش، بررسي همساني‌ها و مشابهت‌هاي دو چهره معروف طومارهاي ‌نقالي، يعني «رستم يك‌دست» و «فرهنگ ديوزاد» است كه مي‌توان آن را برآمده از الگوبرداري نقالان از شخصيت‌هاي عيّارپيشه قصه‌هاي ماجراجويانه ادب عامه دانست. اين مقاله كه به روش توصيفي ـ تحليلي و با بهره‌گيري از منابع كتابخانه‌اي صورت پذيرفته است، همانندي‌هاي رستم يك‌دست و فرهنگ ديوزاد را در سه حيطه «ويژگي‌هاي ظاهري»، «كُنش‌ها» و «توانايي‌ها» مورد بررسي قرار داده و انواعي را براي آن‌ها برشمرده است. نتيجه پژوهش، نشان‌دهنده آن است كه با ورودِ «ادب پهلوانيِ رسمي» به «ادبيات عامه» و شكل‌گيري طومارهاي نقالي شاهنامه، چهره و شخصيتِ همسانِ رستم يك‌دست و فرهنگ ديوزاد براساس شخصيت‌پردازي عيارانِ قصه‌هاي عاميانه شكل ‌گرفته‌ است؛ به‌گونه‌اي كه در بسياري موارد، با ديگر پهلوانان و شخصيت‌هاي ادب پهلوانيِ پارسي متمايز و متفاوتند. البته با احتياط، اين فرضيه را نيز مي‌توان مطرح كرد كه ممكن است به‌علت قدمتِ اعمالِ عيارانه رستم يك‌دست در طومارهاي نقالي نسبت به فرهنگ ديوزاد، شخصيت و كردارهاي او، نقشي «پيش‌نمونه» را براي ساختِ شخصيت فرهنگ ديوزاد داشته است.