نمودهاي طنز موقعيت در روضۀ ششم بهارستان جامي

طنز در لغت به معاني مسخره كردن، طعنه زدن، تمسخر نمودن و مانند اين‏ها آمده است. در ادبيات فارسي، براي انواع شوخ‏طبعي‏ها، به اعتبارات متفاوت، نام‏هاي متعددي وجود داشته و دارد. در پژوهش‏هاي معاصر در اين عرصه، طنز به‏عنوان واژه‏اي براي تمام متوني كه وجه تمايز آن‏ها، خنده‏آوري است به كار مي‏رود. درواقع، طنز، نوعي از ادبيات است كه بدي‏ها و زشتي‏ها را بزرگ‏تر مي‏نماياند. در اين پژوهش توصيفي - تحليلي، معناي عام و گستردۀ طنز، كه در‏بر‏گيرندۀ مفاهيمي چون هجو و هزل نيز هست، بيان مي‏شود و پس از بررسي تعريف و دامنۀ مفهوم طنز و به طور خاص، طنز موقعيت، به تحليل اين‏گونه در روضۀ ششم بهارستان جامي مي‏پردازيم تا وضعيت‏هاي گوناگون ايجادكنندۀ طنز موقعيت را در اين متن شناسايي نماييم؛ در نهايت مي‏كوشيم تا چرايي بهره‏گيري فراوان‏تر از برخي وضعيت‏هاي خاص را تحليل كنيم. يافته‏هاي پژوهش حاضر، نشان مي‏دهند كه جامي در بيش از نيمي از مطايبه‏هاي روضۀ ششم بهارستان، از پردازش طنز موقعيت بهره گرفته است و بيشترين استفادۀ او در ايجاد طنز موقعيت، از وضعيت اوصاف ناپسند بوده است. وي در اين راه هم صفات نامطلوب ظاهري، مانند زشتي و هم ويژگي‏هاي ناپسند باطني مثل ستمگري را دست‏مايۀ طنز‏پردازي قرار داده است. افزون بر اين، استفادۀ جامي از هشت وضعيت مختلف از ميان ده وضعيت پربسامد ايجادكنندۀ طنز موقعيت در ادبيات كهن فارسي، تنوع بالايي را به نمايش گذاشته است.