نام «محمد» پيش از پيامبر(ص)؛ بازبيني انتقادي شواهد و رهيافتي تازه

ريشه شناسي نام محمد و پيشينۀ پيشااسلامي آن همواره چالشي براي پژوهشگران بوده و در اين باره پرسش هايي مطرح است؛ از جمله آنكه آيا نام محمد برگرفته از نام يا واژه اي غيرعربي بوده؟ و آيا پيش از برآمدن اسلام، محمد نامي معمولي به شمار مي آمده يا دلالت هاي ويژۀ اعتقادي و حتي پيامبرانه داشته است؟ مطالعات زبان شناختي، بينامتني و يافته هاي باستان شناسي در اين زمينه گزينه هاي گوناگوني پيش مي‌نهند. در سنت اسلامي دست‌كم از سدۀ دوم نام محمد با واژۀ «پاراكليت» (فارقليط) در انجيل يوحنا پيوند خورده است. البته دربارۀ اصالت اين اخبار ترديدهايي وجود داشته، اما انتقال واژۀ پاراكليت از زبان يوناني يا با ميانجي‌گري زبان هاي آرامي به محيط شبه‌جزيره، همچنان گزينه اي محتمل است. در كتيبه اي حميري از سدۀ ششم ميلادي نيز به واژه اي هم ريشه با نام محمد برمي‌خوريم كه در نوشته هاي اسلامي به‌ويژه داستان ابرهه هم ردپايي از آن يافت مي شود. منابع اسلامي نيز مي گويند عربان گمان مي كردند در آينده پيامبري به نام محمد خواهد آمد و از چند نفر به نام محمد نام مي برند كه در گزارش هاي مربوط به آنها نوعي دلالت هاي ديني و پيامبرانه نهفته است. چالش مهم در ارتباط با اين شواهد، اصالت سنجي و تاريخ گذاري آنها و سپس واكاوي ارتباط دروني ميان آنهاست. در مقالۀ حاضر مجموعۀ اين شواهد بررسي شده و به‌ويژه مهم‌ترين شواهد اسلامي ارزيابي انتقادي شده است. با شواهدي كه بررسي شده ، مي‌توان گفت در شبه‌جزيرۀ پيش از اسلام نام هاي برگرفته از ريشۀ «حَمَدَ» داراي دلالت هاي ديني بوده اند. با اين حال، دربارۀ ارتباط ريشۀ حَمَدَ با فارقليط فعلاً بايد به گمانه زني بسنده كرد.