غزالي و تعامل منطق و علوم اسلامي

علم منطق با پيشينه‌اي به عمر تفكر بشريت، بوسيله‌ انديشمند يوناني ارسطو (322-384 ق.م) تدوين شد و شارحان اوليه او آن را در نه بخش و تحت عنوان «ارگانون» درآوردند. اين اثر در صدر اسلام توسط مسحيان سرياني به تدريج به زبان عربي ترجمه شد. كندي، فارابي و بويژه ابن سينا منطق نه بخشي ارسطويي را با دليل منطقي به دو بخش تبديل نموده، با تغيير جايگاه ابواب و مطالب منطق بر اساس دلايل علمي، افزايش و تحولات مباحث مربوط به بخش مقولات، قضايا، نقيض و عكس قضايا، و دهها مورد ديگر تحولي بنيادي در منطق ايجاد نمودند. غزالي در تدوين منطق خود به دو بخشي از پيروان ابن سينا است، اما او در اصل يك متكلم و يك فقيه اسلامي است و با اين نگرش به منطق روي مي‌آورد. او در تعامل بين منطق ارسطويي و فقه و اصول اسلامي، منطقي با الفاظ، مفاهيم، و مثال‌هاي كاربردي علوم اسلامي واصول فقهي با استدلالي كردن اصول فقهي بويژه قياس فقهي ارائه مي‌كند. آثار منطقي و اصولي غرالي متفاوت با ّثار گذشتگان است، زيرا علاوه بر استفاده از واژه‌هاي مطرح در علوم اسلامي كه مفاهيم منطقي را تغيير مي دهد، قياس و استدلال را اساس منطق مي‌داند و به استخراج قياس از قرآن پرداخته و استدلال را به عنوان تنها وسيله فهم قرآن معرفي مي‌كند. اين مقاله درصدد است تا با روش توصيفي-تحليلي به تشريح اين تعامل بپردازد.