بررسي ساختارگرايانه تصاوير يأس‌آلود و اضطراب‌آور در شعر «آخر شاهنامه» اثر مهدي اخوان‌ثالث

شعر «آخر شاهنامه» يكي از شعرهاي درخشان مهدي اخوان‌ثالث است كه تحت‌تأثير كودتاي 28 مرداد سال 32 رنگ يأس و اضطراب به خود گرفته است. زمينه‌ها و عوامل فردي و اجتماعي بسياري در شكل‌گيري اين دو مقوله به‌هم‌پيوسته عاطفي تأثيرگذارند، اما در شعر اخوان، شايد تأثيرگذارتر از مرگ نزديكان، شكست نهضت ملي برخاسته از وقايعِ مربوط به نفت بود كه يأس و اضطراب را در ذهن و روانِ شاعرِ شكست‌خورده معاصر نمايان كرد. شعر «آخر شاهنامه»، به‌جهت جنبه روايي، برخورداري از زبان كهن خراساني، هنجارگريزي نحوي و ساختار منسجم آن، قابليت بررسي با رويكردهاي ادبي جديد و به‌ويژه نقد ساختارگرايانه را دارد. هدف اين پژوهش، بررسي رابطه و ساختار تصاوير يأس‌آلود و اضطراب‌آور و نيز تقابل آنها با تصاوير شاد و اميدبخش در شعر «آخر شاهنامه» است؛ زيرا بررسي ساختار تصوير در اين شعر، ما را در فهم دشواري هاي شعر اخوان ياري مي رساند. روش اين پژوهش تحليلي‌ـ‌انتقادي است و در آن با استفاده از رويكرد نقد ساختاري تلاش شده است تصاوير اضطراب‌آور و يأس‌آلود اين شعر در دو محور افقي و عمودي بررسي شود تا از اين طريق علل انسجام آن با استفاده از دستاوردهاي نقد ادبي واكاوي شود. يافته هاي اين پژوهش نشان مي دهد كه اخوان در اين شعر بيش از شصت‌وپنج تصوير يأس‌آلود و اضطراب‌آور را با استفاده از ابزارهاي تصويرآفريني، همچون كنايه، استعاره، تشبيه، نماد، متناقض‌نما و...، در دو محور هم‌نشيني و جانشيني به‌كار گرفته است تا از اين طريق فضاي پر از يأس و اضطرابِ دهه چهل را ترسيم كند.