بررسي انتقادي «ثبات تغيّر» در ربط ثابت به متغيّر

ازآنجا كه صدرا در بحثي چون ربط ثابت به متغيّر (و قديم به حادث) بر ثبات تغيّر پاي ‌مي‌فشرد، اين مسئلۀ مهم پيش ‌مي‌آيد كه تعبير متناقض‌نمايي چون «ثبات تغيّر» تا چه اندازه پذيرفتني است؟ هدف اصلي اين پژوهش بررسي انتقادي همين تقرير خاص صدرايي از «ثبات تغيّر» در بحث ربط ثابت به متغيّر و بحث‌هاي مشابه است. خواهيم ديد شارحان صدرايي در برابر تعبيرهايي چون ثبات تغيّر واكنش‌هاي متفاوتي نشان ‌داده‌اند؛ برخي همچون علّامه طباطبايي آن را پذيرفته‌اند و برخي همچون مطهري و مصباح ‌يزدي آن را نپذيرفته‌اند. خلاصۀ نقدهاي مطهري و مصباح ‌يزدي اين است كه ثبات تغيّر امري انتزاعي و ذهني است و نه خارجي و به مفهوم مربوط است نه به مصداق. ما در ادامه، نقدهاي مطهري و مصباح را به‌ چالش خواهيم كشيد: اگر در خارج نوعي ثبات (به‌عنوان نفس‌الامر) وجود نداشته باشد، ذهن ما نمي‌تواند مفهوم ثبات را دربارۀ آن تغيّرهاي خارجي به‌كار ببرد؛ به ديگر سخن، چون ثبات ذهني بر يك ثبات خارجي دلالت مي‌كند، پس در جهان خارج نوعي ثبات وجود دارد و بحث در نهايت، دربارۀ همان متعلّق خارجي است. در نقد خاص خود بر ثبات تغيّر نيز بر ساختار منطقي مبحث تمركز خواهيم كرد و از اين راه نشان خواهيم داد كه ثبات تغيّر صدرايي نه صرفاً يك پارادوكس، بلكه ظاهراً يك تناقض واقعي است. ولي اگر ثبات در تغيّر را برخلاف فلسفۀ صدرايي، صرفاً به معناي دوام زماني خارجي به ‌شمار آوريم، از دل اين تأكّد در تغيّر به‌صورت تناقض‌آميزي ثابت مجرد بيرون نخواهد آمد.