ويژگي‌هاي دولت و جامعه پيشاصنعتي در ايران در منظومه فكري پاتريشيا كرون

براي تبيين وضعيت سياسي اجتماعي ايران پيش از مواجهه با دوران مدرن عموماً از نظرياتي مانند استبداد شرقي، دولت‌هاي خودكامه شرقي يا سلطانيسم كه به‌عنوان دولت ديوان‌سالار شرقي هم شناخته مي‌شود، استفاده مي‌شود، درحالي‌كه به نظر مي‌رسد اين نظريات بيشتر تلاشي براي انطباق تاريخ با نظريه است نه اينكه تلاش كند نظريه را به‌واسطه مواد و عناصر تاريخي شكل دهد. در اين مقاله ضمن نقد كاستي‌هاي نظريات فوق، سعي مي‌شود با استفاده از منابع اسنادي و كتابخانه‌اي و چارچوب نظري ارائه‌شده توسط كرون در كتاب «جامعه‌هاي ماقبل صنعتي» در مورد دولت‌هاي حداقلي اين جوامع و مختصات آن، به اين سؤال پاسخ داده شود كه پاتريشيا كرون به‌واسطه چارچوبي كه در كتاب «جامعه‌هاي ماقبل صنعتي» تصوير كرده و شواهدي كه در ديگر پژوهش‌هاي خود گردآورده است، چه صورت‌بندي از جامعه‌شناسي تاريخي ايران و تضاد دولت و جامعه در ايران ماقبل صنعتي داشته است و اين تضاد چه تأثيري در مواجهه با جنبش‌هاي مركزگريزي مثل قيام سياه‌جامگان، سپيدجامگان يا اسماعيليان داشته است؟ فرضيه منتخب در اين نوشتار اين است كه دولت‌هاي سنتي از روي ماهيت نحيف و شكننده خود ناتوان در برخورد با اين جنبش‌ها بوده‌اند و حتي جنبش‌هاي كم‌جمعيت هم مي‌توانسته سال‌ها دولت‌هاي مركزي را مشغول خود كند. يافته‌هاي اين پژوهش كه همراه بررسي مختصر چند نمونه دولت‌هاي پيشاصنعتي حاضر در تاريخ تمدن ايران بود، دولت‌هاي پيشاصنعتي آن‌گونه كه كرون تصوير مي‌كند ماهيتاً ضعيف هستند و اين ضعف نه‌تنها به‌واسطه خود بلكه شرايط جبري غيرصنعتي زمانه است.