مطالعۀ تطبيقي عناصر مشترك فرهنگي در نقوش تزئيني مساجد كبود ايران، ارمنستان، افغانستان و تركيه

بيان مسئله: تزئينات، عنصر لاينفك در معماري اسلامي است. استفاده از نقوش گياهي به‌صورت طرح‌هاي سادۀ هندسي يا رئاليستي بر روي كاشي هميشه مورد توجه معماران بوده است. كاشي‌كاري با نقوش گياهي در‌ ‌‌مساجد به‌عنوان ابزاري جهت انتقال مفاهيم ديني و مذهبي در جهان اسلام و برقراري ارتباط انساني با الوهيت و ايجاد فضاي روحاني نقش بسيار مهمي داشته است. تحقيق حاضر در پي پاسخ‌ به اين سؤال بوده است كه بررسي عناصر مشترك فرهنگي در نقوش تزئيني مساجد كبود ايران، ارمنستان، افغانستان و تركيه با روش تطبيقي چگونه قابل تبيين است؟هدف پژوهش: هدف از نگارش اين تحقيق، بررسي تطبيقي عناصر مشترك فرهنگي در نقوش تزئيني مساجد كبود ايران، ارمنستان، افغانستان و تركيه است. روش پژوهش: اين پژوهش به روش مقايسه‌اي و با استناد به منابع كتابخانه‌اي، ميداني و شيوۀ تجزيه و تحليل مبتني‌بر مطالعۀ تطبيقي نقوش تزئيني انجام گرفته است.نتيجه‌گيري: نتايج حاكي از آن است كه شباهت‌هاي بسياري در نقوش گياهي كاشي‌كاري مساجد كبود وجود داردكه نشانه و نمادهايي از فرهنگ مناطق چهارگانه است. اين نقوش گياهي از طبيعت الهام‌يافته و ساده و خلاصه شده‌اند كه در قالب هندسي-گياهي به شكل تزئيني جلوه كرده‌اند .در مساجد ايروان و ايران نقوش تزئيني گياهي مشابهت بيش‌تري دارند و مسجد كبود تركيه متأثر از هنر و فرهنگ عثماني-بيزانسي است. در مسجد كبود مزارشريف طرح‌‌هاي گياهي از ساده تا پيچيده الهام‌گرفته از مسجد كبود تبريز و تركيه است. طبيعت پيرامون ما در حكم نشانه‌هايي هستند كه مي‌توانند معناهايي در ذهن بشر ايجاد كنند، مانند گل ‌لاله، رستاخيز؛ ميخك، قدرت؛ گل‌هاي چندپر، كثرت؛ برگ‌ كنگري، سرزندگي و گل ‌اناركه نماد جاودانگي و باروري است. با توجه به اين‌كه تزئينات مساجد متأثر از سلايق حكومتي، اعتقادات ديني، تجربيات شخصي، شرايط اقليمي و باورها و رسومات كهن مردم آن منطقه است. ‌‎‍‌‌‌‌‌اما تزئينات مسجد كبود تبريز به‌عنوان الگوي اوليه و مهم در هر زمان براي سه مسجد كبود ديگر نقش‌آفريني كرده است.