جمع‌ها و اجتماعات ديني در جهان اسلام: يك مطالعۀ تطبيقي

مفاهيم فرقه، كيش، كليسا و اجتماع مذهبي، اولين مرتبه براي تحليل انواع اجتماعات و سازمان‌هاي ديني در سنت‌هاي ديني مسيحي در غرب به‌كار برده شد. اگر نتوانيم جمع‌ها و به‌طوركلي پديده‌هاي اسلامي را - تا جايي كه مقدور است - در قالب مجموعه‌اي از اصطلاحات علمي رايج جاي دهيم، مطالعات اسلامي در انزواي علمي مي‌مانند. در اينجا نخست، مبنا يا ملاك‌هاي دسته‌بندي رايج دربارۀ جمع‌هاي ديني بررسي مي‌شود و سپس، با مرور جمع‌هايِ متنوع ديني در جوامع گوناگون اسلامي و با توجه به ويژگي‌هاي مهم آنها و مقايسۀ آن با مفاهيم متناظرِ رايج، ميزان تطبيق اصطلاحاتِ رايج با مصاديق اسلامي ارزيابي ميشود. معلوم خواهد شد كه با در نظرگرفتن ملاحظاتي براي كاربرد واژه‌هاي رايج و با إعمال تغييراتي در آنها مي‌توان مجموعه‌اي از اصطلاحات با دلالت‌‌هاي حتي‌المقدور مشترك علمي فراهم كرد كه آشنايي جامعۀ علمي با اجتماعات و پديده‌هاي مرتبط اسلامي را آسان كند؛ براين‌اساس در جوامع اسلامي، انواعي از مذاهب (اجتماعات مذهبي)، جنبش ديني، انواعي از فرقه‌ها و كيش وجود دارد كه ويژگي‌هاي هر يك توضيح داده مي‌شود و درنهايت از دو حيث مقايسه مي‌شوند.