جريان‌شناسي آراي مفسران در تفسير آيات مؤيد عليت در جامعه: مطالعۀ موردي آيۀ ۳۲ زخرف

يكي از قوانين ذكرشده در قرآن كريم، كه در بسياري از آيات اخلاقي، حقوقي، اجتماعي، طبيعي و جز آن به‌صورت مستقيم و غيرمستقيم بدان اشاره شده، قانون عليت است. اقسام مختلف اين قانون، مانند علت فاعلي و غايي، مادي و صوري، در آيات قرآن قابل بررسي و شناسايي است. يكي از اين آيات در حوزۀ اجتماعي، كه در مقام بيان قانون عليت است و در آن به علت غايي اشاره شده است، آيۀ ۳۲ سورۀ زخرف است. در اين آيه علت «ترفيع درجه» برخي نسبت به برخي ديگر «تسخير» شناسانده شده است. بررسي سير تفاسير قرآن كريم دربارۀ عبارت يادشده در آيۀ موردبحث نشان مي‌دهد كه درك مفسران از اين عبارت در دوره‌هاي مختلف، به‌ويژه در دورۀ اخير، بسيار متفاوت بوده است. مفسران و قرآن‌پژوهان، در مقام بيان علت اين اختلافات تفسيري، عوامل گوناگوني را بازنموده‌اند، اما در ميان اين عوامل، به نقش «جريان»ها، به‌عنوان عامل بيروني‌اي كه به‌صورت ناخودآگاه بر فهم مفسر از آيات قرآن اثر مي‌گذارد، كم‌تر توجه شده است. در مقالۀ حاضر به شناسايي جريان يا جريان‌هايي كه در تفسير عبارت «وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْض دَرَجات لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا» در آيۀ موردبحث، نقش داشته است، پرداخته مي‌شود. نتايج اين پژوهش گوياي آن است كه نظام‌هاي «ارباب‌ــ‌رعيتي» و «سوسياليسم» را مي‌توان به‌عنوان دو جريان مؤثر بر انديشۀ مفسران در تفسير آيۀ موردبحث بازشناخت.