تصوّف در دورۀ استبدادِ منوّر رضاخاني پژوهشي دربارۀ زمينه‌هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي افول تصوف در دورۀ پهلوي اول

علي رغم مخالفت هاي شديد، تصوف تا پايان دورۀ قاجار به حيات خويش ادامه داد. هنوز در ايران خانقاه هاي بسياري وجود داشت و صوفيان پشمينه‌پوش در شهرها مشاهده مي شدند. اما با روي كار آمدن رضاشاه افول تصوف سرعت گرفت تا آنجا كه در اواخر حكومت وي كمتر نشاني از صوفيان در جامعۀ ايراني ديده مي شد؛ خانقاه ها متروك شده بودند و ديگر رونق گذشته را نداشتند و صوفيان نيز دلق ها را رها كرده، جامۀ مرسوم آن روزگار را بر تن كرده بودند. مقالۀ حاضر به بررسي زمينه هاي سياسي، اقتصادي و فكري افول تصوف در دورۀ پهلوي اول پرداخته و نقش آن‌ها را در افول تصوف بازگو كرده است. انتقادات تند روشن‌فكران اين دوره از تصوف و آموزه هاي آن يكي از دلايل اصلي افول تصوف در دورۀ پهلوي اول بوده است، به عنوان مثال تقي اراني ـ كه اولين چهرۀ مهم ماركسيسم ايراني است ـ عرفان/ تصوف را افيون توده ها مي دانست. به باور او كاركرد عرفان/ تصوف چيزي جز به انقياد درآوردن طبقات فقير جامعه (برده ها و ...) نبوده است. با وجود اثرگذاري اين نقدها بر بسياري از نخبگان جامعه، اصلي ترين دليل افول تصوف را بايد در قوانين وضع‌شده از سوي حكومت پهلوي در موضوعاتي چون موقوفات جست‌وجو كرد. بنابر اين قوانين، موقوفات كه از مهم‌ترين منابع درآمد خانقاه ها بودند مصادره و نظارت آن‌ها به دولت واگذار مي گرديد؛ امري كه با سخت تر كردن معيشت صوفيان عملاً خانقاه‌نشيني و عزلت‌گزيني را ناممكن و زمينه را براي برچيده شدن بساط تصوف مهيا مي ساخت.