بررسي تطبيقي عامليت انساني در نظريه شناختي- اجتماعي بندورا و رويكرد اسلاميِ«انسان به منزله عامل»

هدف مقاله حاضر بررسي تطبيقي-اجتماعي بندورا و رويكرد اسلاميِ «انسان به‌ منزله عامل» است. بندورا، عامليت را به معناي تأثير ارادي بر عملكرد خود و رويدادهايي مي‌داند كه واجد خصيصه‌هاي عامل «محيطي بودن، عمدي بودن، پيش‌انديشي، خود واكنش‌سازي و تأمّل در خود» است. از سوي ديگر در ديدگاه اسلامي، انسان براساس مفهوم عامليت مورد نظر است و عمل و عامليت شناختي، گرايشي و ارادي است. مطالعه عامليت او، بر پايه سه مبناي اساسي حاضر به لحاظ روش‌شناختي، مطالعه‌اي تطبيقي است كه مبتني بر مقايسه شباهت‌ها و تفاوت‌ها و ريشه‌يابي آن‌هاست. در بخش تربيتي نيز از روش استنتاجي فرانكنا استفاده شده است. مباني و جنبه‌هاي عامليت در هر دو ديدگاه اشتراك زيادي با هم دارند به نوعي كه پيش‌انديشي و تأمّل در خود از ديدگاه اول را مي‌توان ناظر بر شناخت در رويكرد دوم؛ همچنين خود واكنش‌سازي و عمدي بودن در رويكرد اول را به ترتيب ناظر بر مبناي عاطفي و ارادي در رويكرد دوم دانست. با اين وجود، دو ديدگاه در موضوعاتي همچون مفهوم عمل و عملكرد، ماهيت تعامل، جنبه‌هاي شناختي، عاطفي و ارادي، فطرت، مسئوليت و اخلاق تفاوت‌هايي دارند كه پيامدهايي براي تعليم‌وتربيت خواهند داشت از جمله اين‌كه رويكرد اول بر اهميت ساختار تأكيد دارد در حالي كه رويكرد دوم، وزن بيشتر را به عامليت فردي مي‌دهد. با توجه به اهميت بحث عامليت انسان كه در هر دو ديدگاه مورد توجه قرار گرفته، در استنتاج‌هاي تربيتي بر وجوه مشترك دو ديدگاه تأكيد شده است.