صناعات خمس از نگاه فارابي

مسئلۀ پژوهش حاضر، چيستيِ صناعات خمس ازديدگاه فارابي است كه با روش توصيفي ـ تحليلي به انجام رسيده است. صناعات پنج‌ گانۀ منطق به‌عنوان اركان اصلي اين علم، برپايۀ تعليم، و توجه فارابي به بُعد اجتماعي انسان‌ها جهت وصول به سعادت استوار است. فارابي هريك از معارف تصوري و تصديقي حوزۀ تعليمي را به دو قسمِ تامّ و ناقص تقسيم كرده است كه دو طريق تعقلي و برهاني، و تخييلي و اقناعي را شامل مي‌شوند. معرفت‌هاي تصوري و تصديقيِ ناقص به‌ازاي كميت و كيفيت ظهور و خفا داراي مراتبي هستند. فارابي علت گزينش طرق اقناعي و تخييلي تعليم براي آموزش جمهور را ضعف قواي ادراكي آن‌ها مي‌داند كه ناشي از نشئۀ حسني، ملابست با هيولي، و اشتغال به معارف حسي و خيالي است. صناعت برهاني، هدف نهايي تمام صناعات منطق برحسب ماده و صورت است و اصل واقع‌گرايي معرفت‌شناسي به‌ نحو ذاتي، متعلَّق آن قرار مي‌گيرد. برهان، با برخورداري از خواص عدم امكان برگشت انسان از باور خود، عدم امكان برگشت از همين اعتقاد و صدق ذاتي قضيه‌، اشرف صناعات قرار مي‌گيرد. فلسفه به‌عنوان شيوۀ برهاني نيل به زيبايي، مرتبۀ حقيقي معرفت در دو حوزۀ نظري و عملي به شمار مي‌رود. وجه اشتراك مواد صناعات اقناعي، امكان رخداد تخالف اعتقاد با خارج و وجه اختصاصي آن‌ها در ميزان كشف معاندات است. وضع‌شدن واژه‌‌اي طريق و ملكه به‌ عنوان مفهوم كالجنس جدل، نشان‌دهندۀ مفهوم كالفصل جدل در ممارست مجادلات است. مرتبۀ معرفتي ظنيِ خطبي، داراي عناد بيشتري از معرفت جدلي است. مغالطه، صناعتي با مقدمات شبيه و مظنون به مقدمات جدلي و فلسفي، و صناعت اغواگر مخاطب و تنبه‌بخش بر مغالطات است. نسبت ميان شبيه‌سازي حق با باطل در تعريف مغالطه با غايت محاكات، نشان‌دهندۀ قلمرو گستردۀ محاكات و نقش آن‌ها به‌عنوان مهم‌ترين ابزار مغالطه است. صنف مخيلات با نقش انگيزشي از قوۀ سنجش در انجام‌دادن افعال پيشي مي‌گيرد.