نسبت فلسفه و فقه براساس طبقه‌بندي علوم از ديدگاه فارابي و ابن‌سينا

طبقه‌بندي علوم از مباحث بنيادي در علم‌شناسي و معرفت‌شناسي به شمار مي‌رود و در تعيين جايگاه و نقش و كاركرد هر يك از شاخه‌هاي علم تأثيرگذار است. با نظر به اهميت بنيادي حكمت و شريعت، دو اصل محوري نزد حكماي مسلمان، طبقه‌بندي علوم (علوم اسلامي) گاهي براساس اين دو امر تدوين و ترسيم شده است. مسئله پژوهش، محور و معيار رويكرد فارابي و ابن‌سينا به نسبت ميان فلسفه و فقه يا حكمت و شريعت است. براين‌اساس مباني و لوازم و نتايج آن در هر يك از دو نظام فلسفه فارابي و ابن‌سينا بررسي شده است. روش پژوهش، توصيفي ـ تحليلي است. يافته‌هاي پژوهش اين است كه هر دو فيلسوف با اعتقاد به سازگاري و تلائم فلسفه و دين به‌فراخور، هم به شريعت و هم به فلسفه توجه و اهتمام داشتند؛ اما معيار و ملاكشان متفاوت بود. فارابي با رويكرد اصالت فلسفي و با مباني سه‌گانه جهان‌شناختي، معرفت‌شناختي و اخلاقي، فقه و كلام را در ذيل حكمت عملي و مادون حكمت نظري قرار مي‌دهد و ابن‌سينا با رويكرد اصالت دين و با مبناي الهياتي، صناعت شارعه را علمي مستقل در ذيل حكمت عملي و بالاتر از علوم انساني با منشأ الهي مي‌داند و آن را علمي مستقل در كنار علم مدني و نه منشعب از آن مي‌شمارد؛ به‌اين‌ترتيب به علوم ديني با هويتي مستقل از فلسفه، اصالت و اعتبار مي‌بخشد و به‌نحوي شرايط جايگزيني شريعت را به‌جاي حكمت عملي در جريان فلسفۀ اسلامي فراهم مي‌سازد و زمينه را براي دو علم اصول دين (كلام) و فروع دين (فقه) مهيا مي‏كند. گويا ابن‌سينا تحقق فلسفه در جامعه اسلامي عصر خويش را در اسلامي‌سازي (بومي‌سازي) فلسفه و اعتبار و اصالت علوم ديني مي‌بيند؛ ازاين‌رو نسبت به فارابي، دغدغۀ بيشتر و قوي‌تري براي بومي‌سازي داشته، و درصدد به‌روزرساني فلسفه پيشينيان بوده است.