بررسي اشكالات حكم‌ناپذيري ذاتِ عاري از تعينات

اهل معرفت ذات الهي را بدون در نظر گرفتن تجليات يا تعينات، فوق تنزيه و تشبيه مي‌دانند. از نظر ايشان، «ذات بي‌تعين» برتر از هر حكم و توصيفي است و همهٔ توصيف‌هاي ذات ناظر به «ذات به حسب تعينات»‌اند. اين ادعا در نگاه اول، دست‌كم سه اشكال عمده دارد: 1) خودمتناقض است، 2) مستلزم همهٔ اشكالات نظريهٔ كلامي تعطيل است، 3)  برخلاف نصوص ديني و حتي بسياري از متون عرفاني است كه در آنها به‌ظاهر ذات بما هي ذات توصيف شده‌اند.در نوشتار حاضر، با روشن تحليلي ـ توصيفي، اين سه اشكال را ارزيابي كرده‌ و نشان داده‌ايم كه هر سه از عدم توجه به قيود حكم‌ناپذيري ذاتِ عاري از تعينات برخاسته‌اند. منظور عارفان از حكم‌ناپذير ذاتِ بي‌تعين، نه اين است كه خداوند مطلقاً ناشناختني و توصيف‌ناپذير است تا ادعاي ايشان خودمتناقض يا مستلزم تعطيل باشد و نه به معناي سلب صفات كمالي از ذات الهي است كه با توصيفات شرعي و عرفاني منافات داشته باشد. عرفا مانند ساير انديشمندان برجستهٔ مسلمان، شناخت اجماليِ حضوري و حصولي ذات الهي را و همچنين توصيف ذات حق را به اندازهٔ شناختي كه از او براي مخلوق ممكن است،‌ قبول دارند. سخن عارفان اين است كه همهٔ شناخت‌ها و تمام توصيف‌هاي ما محدود و متعين و ناقص و از راه تعينات و به اندازهٔ تعينات هستند و در حد ذات بي‌تعين او نيستند،‌ به‌طوري‌كه حتي تعبير «ذات بي‌تعين» نيز يك نوع توصيف متعين از اوست نه يك شناخت اجمالي از ذات بي‌تعين او.