بررسي ظرافت‌هاي خاص و نوآوري‌هاي سعدي در صنعت ايهام

ايهام از جمله ترفند‌هاي زباني است كه چند معني را در قالب واژه، عبارت و جمله به ذهن متبادر مي‌سازد و البته يكي از مهم‌‌ترين و هنري‌ترين آرايه‌‌هاي ادبي است. در اين مقاله با بررسي غزل‌هاي سعدي، سعي ما بر آن بوده كه در حد بضاعت خود به زيبايي كلام سعدي اشاره كنيم و به كشف و استخراج انواع تازۀ ايهام ‌هايي كه سعدي آن‌ها را به كار بسته، اما از جهت روشن‌بودن مضمون سخنش از ديده ‌ها پنهان مانده، بپردازيم؛ زيرا سعدي شاعري است كه با خلاقيّت زباني بي‌نظيري كه دارد به خلق ايهام به ‌شيوۀ خاص خود مي‌پردازد. براي رسيدن به اين هدف ما ابتدا 400 غزل را بررسي و ايهام‌هاي موجود در آن‌ها را استخراج كرده ايم و طبق انواع ايهام مندرج در كتب بلاغي به 10 دسته تقسيم نموده ايم (توريه، تناسب، تبادر، تضاد، مبينه، استخدام، مجرده، مرشحه، مهيا) و از هركدام يكي دو مثال آورديم. سپس مشاهده شد كه افزون بر آن 10 نوع سنتي، سعدي شش نوع ديگر از انواع ايهام را دارد كه برساخته و ابداع خود اوست. ضمن كشف آن‌ها، خودمان نام‌هايي بر آن انواع گذاشتيم؛ شامل: ايهام لحني، ايهام معاني تودرتو، ايهام خوشه‌اي، ايهام تركيبي با صنايع ديگر، ايهام تركيبي با كلمات ديگر و سرانجام ايهام تبادر تركيبي.