بررسي الگوي كنشگر گريماس در منظومه «آرش كمانگير» سروده سياوش كسرايي

يكي از دستاوردهاي مهم ساختارگرايي در حوزه‌ ادبيات، موضوعات مرتبط با روايت شناسي است و پژوهشگران مي كوشند ارتباط بين كنشگرها و شخصيت ها را با يكديگر مشخص كنند. ولاديمير پراپ، فرماليست روس، نقطه‌ عطفي در تحليل و بررسي روايت شناسي ايجاد كرد. طبق نظر او شخصيت جدا از متن هيچ موجوديتي ندارد و فقط جزئي از ساختار فني است كه بايد تابع حوادث از پيش تعيين شده باشد. گريماس، يكي از نظريه پردازان معنا شناختي، الگوي كنشي را با هدف نمايان ساختن نقش شخصيت ها و ارتباط كنش و شخصيت ارائه داد: كنشگر، كسي يا چيزي است كه كنشي را انجام ميدهد. كنشگر نقش شخصيت هاي روايت را بازي مي كند؛ با اين حال دو تفاوت با شخصيت دارد: اول اينكه چند شخصيت ميتوانند نقش يك كنشگر واحد را ايفا كنند؛ دوم اينكه كنشگرها در ژرف ساختِ روايت نقش دارند اما شخصيت ها در روساختِ روايت. اين مقاله به صورت كتابخانه اي و به روش توصيفي- تحليلي، منظومه‌ حماسه‌ روايت محور آرش، سروده‌ سياوش كسرايي را با نظريه‌ روايت محور گريماس مورد بررسي قرار داده و مشخص شد؛ هر شش كنشگر الگوي گريماس در اين منظومه وجود دارد. همانگونه كه گريماس، تقابل را بنيادي ترين چهارچوبي ميداند كه ذهن انسان در قالب آن به جهان ساختار مي بخشد و مفهوم آن را درك ميكند و براي درك ساختار متن، ابتدا بايد تقابل ها را درك كرد؛ در اسطوره‌ آرش نيز، با تقابل بين ايران و توران سرو كار داريم كه اين تقابل، بن مايه‌ روايت كسرايي از حماسه‌ آرش است كه در سه كنشگر دوتايي در تقابل با يكديگر بيان گرديده است.