بررسي تنوع اگرومورفولوژيكي ارقام يونجه‌هاي (.Medica sativa L) گرمسيري در اقليم گرم و خشك سيستان

مقدمه و هدف: يونجه با توجه به تنوع گونه‎اي و دامنه بردباري بالا به تنش‎ها از مهم‎ترين گياهان علوفه‎اي مي‌باشد. اين گياه علاوه بر توليد علوفه خوشخوراك قابل‎توجه، از طريق همزيستي با ريزوبيوم‎ها نيتروژن هوا را تثبيت كرده و علاوه بر رفع نيازهاي خود سبب حاصلخيزي خاك نيز مي‌گردد. بررسي و معرفي ارقام يونجه پر محصول به‎منظور توليد علوفه در منطقه گرم وخشك سيستان به‎عنوان قطب دامپروري استان ضرورتي اجتناب‎ناپذير است. لذا تحقيق حاضر براي ارزيابي ارقام يونجه‎هاي گرمسيري و شناسايي ارقام پرمحصول و سازگارتر از لحاظ توليد عملكرد و انتخاب توده‎هايي با پتانسيل مناسب جهت به‎گزيني انجام گرفت. مواد و روش‎ها: اين تحقيق به‎منظور بررسي خصوصيات فنولوژيكي، مورفولوژيكي و عملكردي 10 ژنوتيپ يونجه‎هاي گرمسيري (يونجه خالص شده محلي زابل، توده بومي زابل، بغدادي، دو توده افغاني، نيكشهري، اميد، لاين‎هاي 473، 472 و 471) در ايستگاه تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي زهك واقع در 20 كيلومتري شهرستان زابل به اجرا درآمد. آزمايش در قالب طرح آماري بلوك‎هاي كامل تصادفي در سه تكرار براي مدت دو سال 98-1397 انجام شد. عمليات تهيه بسترشامل شخم، ديسك و تسطيح به‎طور كاملاً يكسان بـراي تكرارها انجام گرفت. فاصله كرت‎ها در هر بلوك 75 سانتي‌متر و فاصله بين بلوك‎ها در هر تكرار يك متر انتخاب گرديد. بعد از آماده‎سازي بستر، در 15 آبان ماه 1396 شيارهايي به‎فاصله 30 سانتي‎متري (4 خط 6 متري) در كرت‎ها ايجاد شد و بذرهاي با قوه ناميه 95 تا 100 درصد به‎ميزان 15 كيلوگرم در هكتار به‎صورت رديفي و به‎صورت دستي با باز كردن شيارهايي به عمق يك سانتي‎متر به‎روش هيرم‎كاري كشت گرديد. در طول آزمايش عمليات داشت شامل آبياري در زمستان هر 15 روز و در بهار و تابستان (هفته‎اي يك بار) و برحسب نياز وجين علف‎هاي هرز به‎صورت مكانيكي در مراحل اوليه رشد به‎دقت انجام شد. در هر سال هشت چين در مرحله 20 درصد گل‎دهي برداشت شد. طي آزمايش صفات تعداد روز تا سبز شدن، تعداد روز تا گل‎دهي، ارتفاع بوته، درصد برگ به ساقه، قطر ساقه، تعداد ساقه، درصد ماده خشك، عملكرد علوفه‎ تر و خشك اندازه‎گيري گرديد. در پايان آزمايش از داده‎هاي مربوط به عملكرد علوفه و صفات مورفولوژيكي و فنولوژيكي ارقام يونجه تجزيه‎هاي آماري با استفاده از نرم‎افزار MSTAT-C، همبستگي با استفاده از نرم‎افزار16  SPSS، تجزيه به مؤلفه‎هاي اصلي و باي‎پلات با استفاده از نرم‎افزار Past و مقايسه ميانگين صفات بـه‎روش دانكن در سطح احتمال 5 درصد انجام گرفت.   يافته‎ها: ژنوتيپ‎ها از نظر عملكرد علوفه تر در سطح احتمال يك درصد معني‎دار بودند. بيشترين عملكرد علوفه تر در هكتار در رقم اميد با ميانگين 107/589 تن در هكتار به‎دست آمد. رقم اميد به‎دليل اينكه تعداد ساقه، ارتفاع بوته و قطر ساقه بيشتري نسبت به بقيه ارقام داشت از عملكرد علوفه تر بيشتري برخوردار بود. رقم يونجه بغدادي و يونجه خالص شده زابل از نظر توليد عملكرد علوفه تر به‎ترتيب با ميانگين‌هاي 103/513 و 102/463 تن در هكتار در مرتبه بعدي قرار گرفتند. كمترين ميزان عملكرد علوفه تر در توده بومي يونجه زابل با ميانگين 86/511 تن در هكتار مشاهده گرديد. يونجه خالص شده محلي زابل نسبت به توده بومي 18/43 درصد افزايش عملكرد نشان داد. ارقام از نظر عملكرد علوفه خشك در سطح احتمال يك درصد داراي اختلاف معني‎دار بودند. بيشترين عملكرد علوفه خشك در رقم اميد با ميانگين عملكرد 28/323 تن در هكتار به‎دست آمد. يونجه بغدادي و يونجه خالص شده زابل به‎ترتيب با ميانگين‎هاي عملكرد 26/419 و 27/322 تن در هكتار در رده‌هاي بعدي قرار گرفتند. افزايش عملكرد علوفه خشك در يونجه به‎دليل اينكه كشاورزان يونجه اضافه بر مصرف دام‎هاي خود را به‎صورت يونجه خشك براي زمستان ذخيره مي‌كنند، يك مزيت به‎شمار مي‎رود. بررسي ارتباط بين صفات مورد بررسي نشان داد كه اكثر صفات همبستگي معني‎داري بـاهم دارند. عملكرد علوفه تر با تعداد ساقه در بوته و ارتفاع بوته همبستگي مثبت و معني‎دار، ولي با صفات تعداد روز تا گل‎دهي، نسبت برگ به ساقه، قطر ساقه همبستگي غيرمعني‎داري داشت. عملكرد علوفه خشك با صفات عملكرد علوفه‎ تر، نسبت برگ به ساقه، تعداد ساقه و ارتفاع بوته همبستگي مثبت و معني‎داري داشت و با تعداد روز تا گل‎دهي همبستگي منفي نشان داد. بين ژنوتيپ‎ها اختلاف آماري معني‎داري از لحاظ همه صفات مورد مطالعه مشاهده شد. براساس خوشه‎بندي كلاستر ژنوتيپ‎ها به دو گروه تقسيم شدند و گروه اول شامل رقم اميد، بغدادي و يونجه خالص شده محلي زابل نسبت به بقيه ژنوتيپ‎ها برتري داشتند. نتيجه‎گيري: تنوع قابل ملاحظه‎اي بين ژنوتيپ‎ها از لحاظ صفات موردمطالعه مشاهده شد. بيشترين ميزان عملكرد دانه در ژنوتيپ‎هاي اميد، بغدادي و يونجه خالص شده محلي زابل مشاهده شد. اين ارقام از نظر ساير صفات (ارتفاع بوته، تعداد ساقه، درصد برگ به ساقه) نيز در وضعيت خوبي قرار داشتند. با عنايت به نتايج به‎دست آمده از اين مطالعه مي‌توان در شرايط مطلوب سطح قابل‎توجهي از اراضي استان سيستان و بلوچستان و مناطق هم اقليم را به كشت يونجه از جمله ارقام اميد، بغدادي و ژنوتيپ خالص شده محلي زابل اختصاص داد.