گونه‌شناسي خانه‌هاي دوره قاجار در شهر كرمان از منظر شكل و سازماندهي فضايي

مطالعه خانه‌هاي تاريخي به دلايل مختلف و موجهي همواره مورد توجه بوده است. محققين متأثر از پرسش‌ها و اهداف خود، از رويكردها و روش‌هاي متنوعي استفاده مي‌كنند. تمركز بر شكل و تركيبات آن يكي از رويكردهايي است كه بهويژه براي شناخت وجوه اشتراك ابنيه و طرح يك گونه يا الگو براي آنها كاربرد دارد. اين پژوهش نيز براي مطالعه خانه‌هاي دوره قاجار در شهر كرمان بر شكل و وجوه هندسي آنها تمركز كرده و تلاش مي‌كند اشتراكات و تشابهات خانه‌ها را از منظر سازماندهي عناصر و چيدمان فضاها استخراج و درصورت امكان براي آنها الگويي مطرح نمايد. به اين منظور با اتحاذ روش تركيبي (توصيفي تحليلي) و گونه‌شناسي كالبدي، نخست خانه‌هايي كه از دوره مذكور در شهر كرمان باقيمانده و مدارك آنها موجود بود؛ شناسايي شدند و سپس براي بررسي مستدل و نظاممند، دو شاخص توده (در سطح خرد) و ساختار حياط (در سطح كلان) كه هر يك داراي مولفه‌هايي بودند؛ تعريف شدند. درنهايت بررسي نمونه‌ها براساس شاخص‌هاي مذكور نشان داد مي‌توان برخي اشتراكات را نظير چگونگي گسترش و توسعه خانه و نيز سازماندهي فضايي در خانه‌ها مشاهده كرد. لايه دوم فضايي اكثراً در جبهه شمال شكل مي‌گرفت و تركيب اتاق – راهرو تركيب غالب پلان بود. عناصري كه در جداره‌هاي حياط قرار مي‌گرفتند، اگرچه ازنظر تعداد با يكديگر هماهنگ بودند اما ازنظر ابعاد يكسان نبوده و درنتيجه تقارني كه در نما وجود داشت در پلان ديده نمي‌شد. در نگاهي كلي مي‌توان به آزادي عمل معماران و عدم التزام كامل به رعايت تقارن در سازمان‌دهي عناصر در پلان اشاره كرد.