مطالعۀ ساختارشناختي چوب و لايۀ رنگ در شيرسرهاي خانۀ تقوي گرگان

سابقه و هدف: نقاشي روي چوب در ايران در زمان صفويه متداول شده و در دوره زنديه و قاجار به اوج خود رسيد. هنر نقاشي و كتيبه نويسي بر روي چوب به عنوان يكي آرايه هاي منحصربه فرد در ايران رو به فراموشي بوده كه مطالعات فن شناختي و آسيب شناختي آنها كمك بسزايي به حفظ و تداوم اين گونه آثار خواهد نمود. حفاظت از چوب در بناهاي تاريخي كه آرايه هاي رنگي نيز بر روي آن اجرا شده، كار پيچيده اي است. چالش اين كار، مربوط به ويژگي هاي چندگانه مادي اثر، نوع مداخلات و انتخاب مواد شيميايي حفاظتي است كه بايد در اين آثار مد نظر قرار گيرد. در واقع، با شناخت كامل اثر، مي توان راهكار حفاظتي براي آن ارائه كرد. هدف از اين مقاله، شناخت مواد، شناخت ساختار و شناخت آسيب لايه هاي مختلف شيرسرهاي تاريخي خانه تقوي گرگان است كه به‌صورت خلاصه، مطالعه فني گفته مي شود. اين شيرسرها مربوط به سال 1209 ه.ق. است.مواد و روش ها: شيرسرهاي چوبي خانه تقوي گرگان كه در سطح زيرين آن كتيبه هاي نوشتاري به همراه نقوش گياهي و كادربندي ها اجرا شده، نمونه هاي مطالعاتي اين پژوهش است. نوع و ميزان نمونه با توجه به ابهامات موجود و شيوه آزمايش انتخاب شد. در مجموع، چهار نمونه چوب و چهار نمونه رنگ تهيه گرديد. براي مطالعه فني اين آثار، از ميكروسكوپ عبوري، ميكروسكوپ ديجيتال Dino-Lite plus و ميكروسكوپ الكتروني روبشي (SEM) مجهز به آشكارساز  EDSاستفاده گرديد. همچنين در شرايط استاندارد آزمايشگاهي، كشت قارچ و سنجش اسيديته چوب انجام شد.نتايج: لكه هاي سياه در بررسي با ميكروسكوپ ديجيتال حكايت از حضور و رشد عوامل بيولوژيك بر روي سطح چوب دارند كه در بخشي از آنها براي كشت و شناسايي قارچ ها نمونه‌برداري شد. مشاهدات اوليه با ميكروسكوپ ديجيتال بر تخريب مواد متشكله چوب ناشي از عوامل بيولوژيك و كاهش استحكام و انسجام چوب است.در اولين بررسي، با توجه به مقاطع عرضي تمامي نمونه ها (سه نمونه) مشخص شد كه نمونه‌ها از گونه چوب‌هاي پهن‌برگ هستند. آوندها به‌طور يكنواخت پراكنده شده اند. در مقطع مماسي اشعه چوبي تك سلولي و چند سلولي مشاهده مي شود كه پهناي آن تا حدود 25 سلول مي رسد. اندازه آوند ها تقريباً يكسان و از نوع همگن و پراكنده آوند مي باشد. در اين نمونه آوندها دو تا چهارتايي به هم چسبيده‌اند. اندازه آوند ها به‌طور ميانگين 59 ميكرومتر اندازه گيري شد. همچنين فراواني آوندها در هر ميليمتر مربع به‌طور ميانگين 130 آوند در هر ميليمتر محاسبه شد. در دو نمونه 2021.G.T.3 و 2021.G.T.8 آوند ها ناهمسان، جدا و مقطع آنها نسبتاً گرد است. حفره‌ها ناهمگن و بخش روزنه ديده مي شود و بعضي آنها تيل دار هستند. قطر آوندها از چوب بهاره و تابستانه مشخص مي‌باشند. در مقطع مماسي اشعه چوبي تك سلولي و يا پر سلولي مشاهده مي شود.در ادامه مطالعات، نمونه هاي مطالعاتي با ميكروسكوپ الكتروني روبشي با بزرگ نمايي هاي مختلف بررسي شد. ديواره سلولي در نمونه اي دچار تضعيف شده و در حال فروپاشي است. همچنين رشد قارچ ها در ميان ساختار چوبي به وضوح ديده مي شود. در دو نمونه ديگر، ديواره هاي سلولزي به شدت دچار اضمحلال شده و شاهد گسستگي و گسيختگي بين لايه هاي سلولزي هستيم.نتيجه گيري: نتايج اين مطالعه نشان داد چوب استفاده شده براي شيرسرهاي تاريخي، راش و چوب بلندمازو است. همچنين قارچ‌هايي از نوع آسپرژيلوس تريوس، آلترناريا، آسپرژلوس نايجر و كلادوسپوريوم در ساختار چوب شناسايي شد. در ادامه، تخريب ديواره سلولي و اضمحلال ساختار چوب شناسايي گرديد. همچنين از رنگ هاي آبي لاجورد، قرمز سرنج، گل سفيد و مخلوط رنگ سياه كربن و سياه آهن بر روي چوب هاي تاريخي به عنوان نقش و نوشتار استفاده شده است. اين مطالعه مي تواند در جهت حفظ صحيح آثار چوبي تاريخي منطقه گرگان اهميت بسزايي داشته باشد.