جايگاه «تشريفات» در دادرسي اسلامي

آئين دادرسي با مجوعه اي از قواعد تشريفاتي و قالب هاي شكلي شناخته مي شود و از اين جهت، دادرسي و تشريفات به يكديگر گره خورده اند. امروزه يكي از اوصاف و بلكه اصول دادرسي، تشريفاتي بودن آن است، به گونه اي كه «نظام قضايي» بدون وجود قواعد تشريفاتي قابل تصوّر نيست. پرسش اصلي آن است كه تشريفات چه نسبتي با دادرسي و قضاي اسلامي دارد؟ آيا تشريفاتي بودن از اصول، يا دستكم از از اوصاف دادرسي اسلامي نيز هست؟ گروهي از نويسندگان، وجود هرگونه شكل و تشريفات را در دادرسي اسلامي انكار نموده و در مقابل، برخي ديگر جزئي ترين مسائل دادرسي را داراي مبنا و مستند فقهي دانسته اند. نوشتار حاضر، به شيوه توصيفي - تحليلي سعي دارد ضمن بررسي مفهوم و مبناي تشريفات، جايگاه اين تأسيس مهمّ و پركاربرد را در دادرسي اسلامي مورد ارزيابي قرار دهد. نتيجه تحقيق نشان مي دهد به علّت ماهيّت محور بودن دادرسي، قواعد تشريفاتي در فقه اسلامي، «اصل» نبوده و صرفاً ابزاري براي وصول به حقّ ماهوي به شمار مي روند. از همين رو، دادرسي اسلامي يكي از كم تشريفات ترين دادرسي ها محسوب مي گردد.