بررسي و تحليل مجالس وعظ شيخ ابوسعيد ابي‌الخير

يكي از راه هاي پخش و اشاعۀ تعاليم صوفيه، گسترش مواعظ، اندرزها و توصيه‌هاي گران‌بهاي پيران و مشايخ تصوّف است كه بر منابر و كرسي‌ها و حلقه‌هاي بحث و درس با حضور شاگردان، طالبان، مريدان و هواداران تشكيل مي‌شد، و به صورت ملفوظات و تقريرات بيان مي‌گرديد. به اين گونه جلسات و حلقه‌هاي بحث و درسِ صوفيان كه نوعي سخنراني مكتوب با لحن گفتاري و خطابي توأم با پند، اندرز و موعظه است و برحسب اشارۀ شيخ و مراد و يا به استدعاي مردم و مريدان تشكيل مي‌گرديد، مجلس وعظ مي‌گويند.شيخ ابوسعيد ابي‌الخير (متوفي440 ﻫ .ق) در پايان مجاهدات بسيار، سرانجام به تربيت و ارشاد طالبان مشغول شد و در نيشابور، مهنه، طوس و... مجالس وعظ او بسيار مورد توجه علاقه‌مندان واقع شد. به دليل اطلاعات وسيع و كثير در تفسير قرآن، حديث، فقه و ادبيات، مواعظ وي همواره سرشار از اين گونه مباحث بود و به سبب ذوق لطيف و حدّت ذهن و حسن محاوره، حاضران در مجلس را مجذوب‌ خود مي‌كرد.در اين مقاله سعي شده است ابعاد مختلف مجالس شيخ ابوسعيد ابي‌الخير بر اساس كتاب‌هاي حالات و سخنان ابوسعيد ابي‌الخير(جمال‌الدين ابوروح) و اسرارالتوحيد في‌ مقامات شيخ ابي‌سعيد(محمّد بن منور)، كه در اين زمينه بسيار حكايت كرده‌اند، مورد بحث و بررسي قرار‌گيرد. همچنين انگيزه‌هاي شيخ ابوسعيد براي برگزاري مجالس وعظ، نحوۀ آغاز و ختم سخن، حالات دروني ابوسعيد و حاضران در مجالس، محتواي مجالس، زينت‌هاي سخنوري، طرز بيان و لحن سخن (شامل لحن‌هاي آمرانه، خطابي، طنز آميز و...) با ذكر شاهد مثال‌هاي متعدد تحليل مي‌شود.از اين بررسي مشخص مي شود كه ابوسعيد ابي الخير قسمت عمدۀ انديشه هاي تربيتي و نظريات عرفاني خود را در ضمن مجلس گويي ها با لحني خطابي و آمرانه ولي نزديك به شيوۀ معمول محاورۀ مردم عصر خود و با تنوع واژگان و تركيبات زيبا و دلنشين بيان داشته است. همچنين تعاليم صوفيانۀ خود را با استفاده از آيات و احاديث و به كاربردن اشعار فارسي و عربي اعم از مشهور و غيرمشهور،كلمات قصار فارسي و عربي، تمثيل ها، ضرب المثل ها و حكايت ها، در اين مجالس به مريدان خود منتقل مي كرده است.