پژوهشي تاريخي در شناخت صحراي مصلّي و دو بناي تخريب‌شدۀ آن در شيراز

«صحراي مصلّي» همواره نامي آشنا در متون تاريخي و ادبي مرتبط با شيراز بوده ولي دو عمارت تاريخي موسوم به «مصلّي» در آن كمتر مورداشاره بوده‌اند و در تاريخ‌نگاري محلي معماري نقش قابل‌توجهي نداشته‌اند. هدف پژوهش كنوني شناخت صحراي مصلّي و دوره‌بندي دگرگوني‌هاي آن برپايۀ داده‌هاي تاريخي به‌عنوان بستر پژوهش و سپس مطالعه و بازنمايي عمارت‌هاي موسوم به مصلّي (يا قربانگاه) براساس اسناد نوشتاري و تصويريِ موجود مي‌باشد؛ از اين‌روي، اين پرسش مطرح است كه براساس منابع تاريخي، حدود جغرافيايي مصلّي و ويژگي‌هاي طبيعي، مكاني و كاركردي آن در شيراز چگونه بوده است؟ ويژگي‌هاي هندسي و معماري بناهاي تاريخي موسوم به مصلّي يا قربانگاه چيست؟ و اين دو بنا چه وجوه تشابهي با يك‌ديگر داشته‌اند؟ روش پژوهش، تفسيري-تاريخي و از سفرنامه‌ها، تاريخ‌نامه‌هاي محلي، منابع ادبي و جغرافيايي و درنهايت اسناد و منابع آرشيوي (ترسيم‌ها، عكس‌ها و نقشه‌ها) استفاده شده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهند كه مصلّي، صحرايي وسيع بوده كه در بيش از 11 سده همواره با فراز و نشيب به حيات تاريخي خود ادامه داده است؛ اين تحولات را مي‌توان به پنج دوره شامل: «پايه‌گذاري و شكل‌گيري»، «رونق و شكوفايي»، «شأن و اعتبار»، «تثبيت و تداوم» و «فرسودگي» بخش نمود. نخستين عمارت شناخته‌شدۀ مصلّي، احتمالاً ايوان آجري رفيعي از روزگار «شاه‌طهماسب دوم» و از اقدامات »محمد‌علي‌خان» پسر «اصلان‌خان قوللرآقاسي» بوده كه ويرانه‌هاي آن‌را دو انگليسي به نام‌‌‌هاي «ويليام اوزلي» و «جوزف دارسي» بيش از هشت دهه بعد و سپس «جان راجرز هربرت» تصوير كرده‌اند. پس‌از آن «فرهادميرزا معتمدالدوله» -عموي «ناصرالدين‌شاه»- در 1296ه‍.ق. بناي تازه‌اي با همان الگوي ايواني ولي به‌همراه دو گوشوار و بروار به‌جاي آن برپا كرد كه تا سال 1343ه‍.ش. هم‌چنان پابرجا بوده است. بارونق سنت قرباني‌كردن در «عهد ناصري» و نقش سياسي آن به‌مثابۀ سنتي درباري، اين بنا در فرهنگ‌عامۀ مردم شيراز به «قربانگاه» تغيير نام داده است.