كاربست استعارۀ دايره در ترسيم نظام هستي

ازجمله مهم‌ترين موضوعات و بلكه منحصربه‌فردترين مسائل، «توجيه و تبيين» و «اثبات و تثبيت» آموزه‌هاي مرتبط با مبدأ و معاد در هستي‌شناسيِ فلسفۀ اسلامي است. بيان‌هاي گونا‌گون، تلاش حِكمي را در تصويرسازي مبدأ و معاد در حكمت اسلامي به خود اختصاص داده است؛ از همه رايج‌تر در متون فلسفي، استفاده از كلان‌استعارۀ دايره و به‌تبع آن، خُرداستعاره‌هاي مرتبط جهتي و حركتي همانند قوس و صعود و نزول است، البته استعاره نه به‌عنوان آرايه‌اي ادبي؛ بلكه به‌عنوان ابزاري براي ايضاح به‌هنجار و ايفاي مقاصد دور از حس و دشوار فلسفي با كمكِ متناظردانستنِ دو قلمروِ مبدأ و مقصد. در دورۀ معاصر، اين‌گونه استفاده از استعاره را استعارۀ مفهومي ناميده و آن را از موضوعات كليدي علم زبان‌شناسيِ شناختي به شمار آورده و مؤثر و مطلوب براي معرفت‌زايي دانسته‌اند. نخستين‌بار در حكمت اسلامي، محقق داماد به اين استعاره و توجيه كاربستِ آگاهانهٔ آن توجه نشان داد و حكماي متعالي بيشترين تصويرسازي و توجيه و تبيين و ارائهٔ مقاصد فلسفي را براساس آن به كار بسته‌اند. هدف اين نوشتار، بخشي از اين تلاش براي بيان محتوايي اين استعاره است.