روابط و تعامل سيد جمال‏الدين اسدآبادي با ميرزا ملكم خان ناظم الدوله و آثار آن در تحولات سياسي زمانه

جستجو و تامل در آثار ميرزا ملكم خان ارمني و كاويدن انديشه‏هاي سياسي و اصلاح گرايانه وي با حيرت و شگفتي‏هاي نسبتا فراواني روبروست. از يكسو اعتقادات ديني و روحيات وي به حوزه خارج از اسلام مربوط بود و از سوي ديگر اشتغالات اجرايي و حكومتي وي در سرزمينهاي دور دست و از جمله عثماني و فرنگستان مجالي براي او در تعلق به حوزه اسلامي و انديشه‏ورزي در سياسيات اسلام باقي نمي‏گذاشت. با اين همه در اغلب مواقع ارتباط نزديكي بين او و شخص شاه (ناصرالدين شاه) برقرار بوده و بنابر روايتي در اولين لژ فراموشخانه ميرزا ملكم، شاه عضويت داشت. همچنين در سفرهاي خارجي شاه و انعقاد قراردادهاي تجاري-اقتصادي همچون رويتر، تنباكو، و لاتاري جزء ملازمان و كارشناسان موثر حضور داشته است. معذلك اين شخصيت با چنين پيشينه و سوابق در مواقعي كه از حكومت فاصله مي‏گرفت و فرصت نشر و پراكندن انديشه و ايده‏هاي خود را در راستاي اصلاح حكومت به دست مي‏آورد، توانايي خود را در ايده‏پردازيهاي نوين و مبتكرانه و به دور از انتظار به نمايش مي‏گذاشت.