بازتاب علم نجوم در شگردهاي تصويرگري خاقاني

The Reflection of Astronomical Terms and Beliefs in Khaghaniʹs Imagery

خاقاني يكي از بزرگ‌ترين چكامه‌سرايان ادب پارسي در قرن ششم است. يكي از بارزترين ويژگي‌هاي سبكي اين عصرـ كه بيشتر در بين شاعران آذربايجان ديده مي‌شود ـ استفاده گسترده از انواع علوم و فنون روزگارـ از جمله نجوم ـ مي‌باشد. خاقاني كه علم نجوم را تمام و كمال فرا گرفته بود، با پشتوانه استعداد سرشار، معلومات گسترده، ذهن وقاد و طبع روانش، با استادي و مهارت بي‌نظير خود از مجموع اصطلاحات، احكام و ظرافت‌هاي اين علم در تصويرگري استفاده كرده است. تلفيق باورها و اصطلاحات نجومي با اعتقادات ديني و اساطيري همراه با رعايت انواع تناسب‌هاي لفظي و معنايي و ترفندهاي زيباسازي كلام، گاهي آن‌چنان هنري و شگفت‌انگيز است كه خواننده را مات و مبهوت مي‌كند و در برابر هنرنمايي و سحر قلم او تسليم مي‌سازد. اين مقاله كوشيده است تا بر پايه دقت در ژرف‌ساخت هنري و زيباشناختي شعر خاقاني پاره‌اي از تصاوير شعري او را كه ملهم از اصطلاحات و احكام نجومي است، بررسي و تحليل نمايد و ميزان، چگونگي و شگردهاي استفاده شاعر بزرگ شروان از اين باورها و اصطلاحات را در تصويرسازي نشان دهد.

Khaghani is one of the greatest Qasida composers in the Persian literature in the sixth century. One of the main stylistic features of this era - which is more seen in the poets of Azarbayejan- is extensive use of the terms and beliefs of different sciences in their time, including astronomy. Khaghani who was a master in astronomy has used the details of this science in creating poetic images. Sometimes he combines astronomical terms and beliefs with mythological and religious beliefs along with different types of semantic and verbal parallels and various figures of speech and thought in a way that astonishes the reader. This article aims at analyzing different ways that Khaghaniʹs metaphoric mind has used by means of astronomical terms and beliefs to show his wonderful power in creating new and invented images in his poems.