پيشينه علم حضوري در سنّت فلسفه اسلامي

History of Knowledge by Presence in the Tradition of Islamic Philosophy

موضوع «علم حضوري» جنبه‏هاي گوناگوني دارد. يكي از اين جنبه‏ها بررسي تاريخي علم حضوري و بازكاوي نگاه فلاسفه گذشته است. پرسش از اينكه علم حضوري يكي از آموزه‏هاي جديد فلسفه اسلامي است يا سابقه‏اي ديرين دارد؛ و در صورت مثبت بودن پاسخ بخش دوم سوال نقش فيلسوفان گذشته در آن چه بوده است، مهم‏ترين سوالاتي است كه در اين مقاله مورد بررسي قرار گرفته است. روش ما در بررسي اين سوالات مراجعه به منابع اصيل فلسفه اسلامي و تحليل آراي فلاسفه مهم اين سنّت بوده است. بديهي است برداشت ما از مطالب قدما متاثر از يافته‏هاي جديدي است كه متاخرّان بر حرف‏هاي قدما اضافه كرده‏اند. نتايج حاصل اين پژوهش عبارت است از: توجه فيلسوفان ـ از همان ابتدا ـ به موضوع علم حضوري و تفكيك آن از علم حصولي، و دانستن احكام خاصّ علم حضوري. ضمنا يكي دانستن تعقّل و علم حضوري، از طرف فيلسوفان مسلمان دست‏كم در برخي از مصاديق، از ديگر نتايج اين پژوهش است.

The problem of "knowledge by presence" is a multidimensional issue, one of which concerns its historical background and searching for the ideas of the preceding philosophers in this regard. The main questions that this article wants to answer are: is this issue a new idea in Islamic philosophy or does it have a history, and if it has a history, what is the role of the preceding philosophers in this regard? The author in this article has pursued this objective through reviewing and analyzing main works of some of the prominent Muslim philosophers. Evidently, his interpretation of them rests on the new findings in the Islamic philosophy. The conclusion is: Muslim philosophers, from the outset, have distinguished knowledge by presence from representational knowledge on the basis of their distinctive features, though under different rubrics. Another finding is that philosophers, at least in some instances, have equated "ta ʹaqquF (reasoning) with knowledge by presence.