توجيه المحال در ادب فارسي

يكي از جذّاب‌ترين آرايه‌هاي ادبي «توجيه المحال» است. اين آرايه زيباي بديعي، با سخنان عارفان بزرگي چون بايزيد بسطامي و حسين بن منصور حلّاج پديد آمد و آنگاه در شعر سرايندگاني همچون سنايي غزنوي، عطّار نيشابوري و حافظ، جايگاهي استوار يافت. سپس دامنه آن به شعر سبك هندي اصفهاني نيز كشيده شد. براي اين آرايه ادبي شاخه‌هايي مانند: شطح، خلاف آمد عادت، وفاق الضّدين و... مي‌توان نام برد كه در دانش منطق از آن با نام‌هاي قياس خلف و متناقض نما ياد كرده اند. در كتاب‌هاي نقد ادبي و بديع روزگار ما جاي آن خالي مانده با آنكه ادبيات معاصر ما نيز نيم‌نگاهي بدان دارد. در اين گفتار به بررسي و واجست اين آرايه ديرپاي ادب فارسي خواهيم پرداخت.

one of the most attractive literature decorations is toojhol- Mahhal this new and beautiful decoration appeared by speeches of great thinkers and poets such as Bayazid Bastami and Hossein- ebne- Mansour Hallaj and then was fixed in poems of Senaei Ghaznavi, Attar Neishabourl and Hafez, then its range included poems in style of Indian- Sfahani. For this literature decoration we can state some branches like shatah, opposition of habit, unity of opponents (vefagh- al- zeddin) which has been remembered in logics knowledge with names comparing generation (khias- khalad) and opposition- appearing. In literature critic books and our new days, its place is empty although our contemporary literature also has a half- look on it. In this article we will survey this long- standing decoration of Persian literature.