عاقله در نظام فقهي اسلام

Agheleh (Criminalʹʹs Sponsors) in the

چكيده عاقله يكي از مباحث مهم در نظام حقوقي اسلام است و در اصطلاح به كساني مي‌گويند كه بار پرداختن ديه را به جاي جاني بر عهده مي‌گيرند؛ اين افراد بستگان ذكور نسبي پدر و مادري يا پدري به ترتيب طبقات ارث به صورت مساوي عهده دار پرداخت ديه خواهند بود. ضمان عاقله نوعي بيمه‌ي خانوادگي و تكافل اجتماعي است به اين معنا كه بودن ديه برعهده‌ي عاقله يك نوع كفالت است. عاقله شامل عصبه، ولاي عتق، ضمان جريره، و امام (ع) مي‌باشد. پرداخت ديه در قتل خطايي به اتفاق همه‌ي فقها و در جنايت خطايي به نظر برخي از فقها بر عهده‌ي عاقله است، شرايطي هم‌چون؛ ذكور، بلوغ، عقل، مالدار بودن هنگام پرداخت ديه ... براي عاقله ذكر شده است، بنابراين زنان، كودكان، ديوانگان و... عاقله محسوب نمي‌شوند. مساله‌ي اصلي مقاله اين است كه جايگاه عاقله و مسايل مربوط به آن در فقه چگونه است؟ براي يافتن پاسخ از نرم افزارهاي مكتبه اهل بيت و كتاب‌هاي و منابع فقهي و روايي و حقوقي نظير النهايه و الخلاف شيخ طوسي، تحريرالوسيله امام خميني (ره) ... بهره برديم. پيشينه‌ي تاريخي ضمان عاقله را پيش از اسلام، در زمان جاهليت مي‌توان جستجو كرد كه پيامبر (ص) در صدر اسلام آن را تاييد كردند. هم‌چنين بايد گفت كه پيرامون اين مساله فقهاي متقدم و متاخر بابي با عنوان عاقله در كتاب‌هاي فقهي خود آورده‌اند و نيز قانون مجازات اسلامي به تدوين موادي در اين‌باره پرداخته است.