به‌ كار‌گيري اصول پدافند غيرعامل در بناي شهرـ دژ‌ها در ايران باستان

Some Considerations on Employing Passive Defense Principles in the Construction of Castle-City in the

سكونت‌گاه‌هاي انساني همواره در معرض آسيب ناشي از بلاياي طبيعي و سوانح انسان‌ساخت قرار داشته‌اند، لذا بشر همواره با اتخاذ شيوه‌هايي سعي در كاهش اثرات زيان‌بار اين گونه بلايا در محيط زندگي خويش داشته است. يكي از راه‌كارهاي ابداعي، استفاده از شيوه‌هاي پدافند غيرعامل براي كاهش آسيب‌پذيري سكونت‌گاه‌ها است. از آن جا كه سرزمين ايران از گذشته‌هاي دور در مسير حوادث تاريخي و در معرض حمله‌ها و تهاجم‌هاي نظامي ملل مختلف و قبايل همسايه واقع شده بود، استفاده از ويژگي‌هاي جغرافياي طبيعي در جهت حفظ و امنيّت مردم مورد توجّه قرار گرفت. يكي از مهم‌ترين نمودهاي آن را مي توان ساخت دژها يا استحكامات نظامي و غيرنظامي در ارتفاعات دانست. اين مقاله در پي شناسايي مشخّصه‌هاي اصلي مهم‌ترين نمود سكونت‌گاه‌هاي انساني شامل دژها در ايران باستان از منظر پدافند غيرعامل است. به اين منظور با استفاده از روش توصيفي و تحليلي به استخراج مشخّصه‌هاي مهم‌ترين دژهاي ايران در سه دوره تاريخي مادها، اشكانيان و ساسانيان پرداخته شده است. نتايج اين پژوهش مبيّن آن است كه از نظر فرماند‌هان نظامي، معماران و مهندسان ايران باستان، اصل مكان‌يابي و بهره‌گيري از عوارض جغرافيايي سرلوحه‌ كار پدافند غيرعامل در هر سه دوره بوده است. با توجّه به مشخّصه‌هاي استخراج شده از‌ دژهاي اين سه دوره‌، مي‌توان دريافت كه ملاحظات پدافند غيرعامل در هر دوره روند رو به رشدي داشته است؛ به گونه‌اي كه در دوره‌هاي پاياني مورد مطالعه روش‌هاي جديد و پيچيده‌ پدافند غير عامل دژها را در بر مي‌گيرد.