تحليل عناصر داستاني مثنوي «جمشيد و خورشيد»‏

Elements of fiction in Jamshid and Khorshid

از آنجا كه اغلب مضامين ادبي منظوم سنّتي ما ـ چه مضامين اخلاقي و عرفاني و چه مضامين ‏حماسي و غنايي ـ در قالب داستان نقل شده؛ پس شايسته است كه بدين منظومه‌ها از نظر داستاني ‏نگريست و ساختار و عناصر داستاني آن را مورد بررسي و تحليل قرار داد. سوال اصلي تحقيق اين است ‏كه منظومه‌هاي گذشته ادب فارسي از حيث اصول داستان‌نويسي از چه ويژگي‌هايي برخوردارند؟ ما با ‏احساس اين نياز بر آن شديم تا منظومه «جمشيد و خورشيد» سلمان ساوجي شاعر قرن هشتم را از اين ‏منظر مورد مداقّه قرار دهيم؛ لذا براي پاسخ بدين امر ابتدا در مقدمه‌اي كوتاه به معرفي پديدآورنده اثر و ‏خود اثر پرداخته و ضمن اين كه روايت و طرح داستان را نقل كرده‌ايم، عناصر داستاني آن را در ‏محورهايي چون؛ ويژگي‌هاي طرح، عناصر موجود در طرح، پيرنگ، شخصيت، زاويه ديد، مكالمه، لحن، ‏صحنه و بحران داستان، مورد تحليل و بررسي قرار داده و نكات ضعف و قوّت هر مورد را در مبحث ‏همان عنوان بيان نموده‌ايم. حاصل بررسي‌ها در باب «جمشيد و خورشيد» نشان مي‌دهد كه اثر مزبور از ‏طرحي بديع و در عين حال ساده و قابل باوري برخوردار است. كميت حوادث طبيعي بر حوادث ‏غيرطبيعي و غير واقعي غالب است. پيرنگ اثر برگرفته از رويكردهاي عديده است كه سرانجام به نقطه ‏اوج اثر يعني وصال «جمشيد و خورشيد» منجر مي‌شود. پرداخت شخصيت‌هاي متعدد اثر به صورت ‏مستقيم و اغلب به شيوه توصيف صورت مي‌گيرد. شاعر از شخصيت‌هاي ساده، ايستا و غير پويا استفاده ‏مي‌كند. زاويه ديد اثر داناي كل است و از زبان سوم شخص مفرد مطرح مي‌گردد. گفتگو در داستان از ‏جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. تنوع لحن و رعايت تناسب لحن با شخصيت‌ها و صحنه‌ها از خصوصيات ‏ديگر منظومه مزبور است.‏