امكاني بودن يا گريزناپذيري دستاوردهاي علمي به سوي يك چارچوب جامع

Contingency or Inevitability of Scientific Achievements: Toward a Comprehensive Framework

سوال از امكاني بودن يا گريزناپذيري دستاوردهاي علمي، به خصوص نظريه‌هاي علمي، از سوالاتي است كه هم فلاسفه و هم مورخان علم در پي پاسخ به آن بوده و هستند. اين سوال در دو سطح قابل طرح است: يكي سطح فلسفي و ديگري سطح تاريخي. در سطح اول ما به دنبال يافتن چارچوب فلسفي مناسبي براي طرح و معنادار كردن سوال از امكاني يا گريزناپذير بودن دستاوردهاي علمي هستيم. در اينجا سخن از آن است كه ابزارهاي مفهومي ما (مانند منطق موجهات و شرطي‌هاي خلاف واقع) چگونه مي‌توانند چارچوبي فلسفي براي طرح معقول اين سوالات فراهم كنند. در سطح تاريخي، هدف بررسي يك يا چند نظريه خاص و مطالعه امكاني يا گريزناپذير بودن آن‌ها است. در اين نوشته پس از طرح مثالي تاريخي از فيزيك جديد، ابتدا طرح پيشنهادي فولر بررسي مي‌شود، آنگاه بر مبناي اين طرح و با گسترش آن در ابعاد مختلف تلاش مي‌شود به چارچوبي جامع براي طرح سوال از امكاني بودن يا گريزناپذيري دستاوردهاي علمي نايل شويم. چارچوب جامع پيشنهادي ما در اين مقاله مشتمل بر 32 گزينه است و توان در بر گرفتن بسياري از حالات مورد نياز در تاريخ علم را داراست. سرانجام براي بررسي كارايي چارچوب پيشنهاد شده به بررسي دو مثال ملموس از تاريخ علم، يكي از زيست‌شناسي و ديگري از فيزيك، در چارچوب مدل پيشنهادي مي‌پردازيم.

Counterfactual scenarios can be run in the case of scientific events, theories and achievements in the virtual historiography of science. We shall try to provide a comprehensive framework to categorise different approaches to the contingency/inevitability of scientific achievements. The proposed framework is an extended version of that presented by Fuller (2008). He has distinguished two approaches to the historiography of science: overdetermination (“Y had to happen, but it need not have happened via X”), and underdetermination (“X need not have happened, but once it did Y had to happen”), where X is the antecedent cause of Y. We have introduced four extra questions regarding the relationship between X and Y: whether Y depends on X or not; whether Y depends on an alternative of X or not; whether an alternative of Y depends on X or not; whether X is inevitable or not. On the basis of these questions, we propose our comprehensive framework, containing seven options, to categorise different approaches to the inevitability/contingency of scientific achievements. To show the overall adequacy of this framework, we will apply it to two historical cases, one from modern physics and one from Darwinʹs theory of natural selection.