تاريخ تحولات قراردادها در صنعت نفت ايران (با تاكيد بر 1353ـ1333)

Evolutions of Contracts in Iranian Oil Industry (1959 - 1979)

تاريخ تحول قراردادهاي نفتي ايران از قراردادهاي امتيازي به سمت مشاركتي و سپس خدمتي از ابتدا تا انقلاب سال 1357 به همراه تحليل‌هاي مربوط آن، در مقاله حاضر به رشته تحرير درآمده است. بررسي اين سير تحول به ارتقا دانش از موضوع مهم قراردادهاي نفتي براي انعقاد كارآمد‌تر قراردادهاي كنوني كمك مي‌كند. در حقيقت مي‌توان نتيجه گرفت آنچه امروزه در انعقاد قراردادهاي نفتي ايران رخ مي‌دهد چيزي چندان فراتر از بستر تاريخي آن، يعني تحولات پيش از انقلاب نيست كه اين به مانند هر پديده تاريخي وابستگي به مسير را نشان مي‌دهد. در اين راستا بايد به دوره بيست ساله مهم 1353 ـ 1333 اشاره داشت. در دوره مذكور هسته اصلي تاريخ تحولات قراردادهاي نفتي دنيا، به پيش‌قراولي نسبي ايران، از پايان قراردادهاي امتيازي به سمت قراردادهاي مشاركتي و سپس انعقاد قراردادهاي خدمتي شكل گرفت. برخلاف عمده نوشتارهاي عمومي تاريخي مرتبط با مساله نفت، در مقاله حاضر سعي شده تا وقايع و تحولات مربوطه بيشتر با رويكرد تخصصي و از زاويه ديد تاريخي، اقتصادي و حقوقي بررسي و همچنين تحليل‌هاي لازم نيز ارايه گردند. نتايج بررسي تاريخي مقاله نشان مي‌دهد كه الگوي قراردادهاي نفتي در بستر زمان و در پاسخ به شرايط رفته‌رفته كامل‌تر شده و ايران نقش زيادي را در اين تحول در دنيا ايفا كرده است امري كه لازم است از اين به بعد نيز تداوم يابد.

This article analyzes the history of evolution of oil contracts from concession agreements to production sharing agreements and service contracts from the very beginnings up to 1979. Such an analysis increases our knowledge of oil contracts in order that more efficient ones are to be signed in the near future. Like any historical event that needs to be discussed in relation to what has gone before, it can well be concluded that what is currently happening in the present-day oil contracts cannot be considered independently from their historical embeddings in the pre-revolutionary changes. To this end, one needs to consider the 1333-1353 – the two significant decades which played an important role in the history of the evolution of oil contracts. It was in this very period that Iran, as a pioneer, started signing concession as well as production sharing and service contracts. Unlike much public historical research regarding the issue of oil industry, the present article attempts to explore the issue, events and the whole process of change from a more professional lens as well as a more historical, economical and legal outlook. The findings demonstrate that it has been in response to different circumstances that the framework of oil contracts has gradually undergone drastic changes. Iran has particularly played a major role in the process – a role that also needs to be maintained hereafter.