تحليل چگونگي استمرار معماري چهار‌‌‌طاقي از دوره ساساني به اسلامي در ايران با تكيه بر روش نقد كهن‌‌‌الگويي

Analysis of Continuity of Chahar - Taqi Architecture from Sassanid to Islamic Period in Iran with Emphasis on the Archetypal Method of Critic

چهار‌‌‌طاقي از شكل‌هاي ارزشمند معماري ايران در دوران پيش از اسلام و بعد از آن بوده كه در ساخت بنا‌‌‌هاي مذهبي و جز آن به‌‌‌كار رفته است. بنابر شواهد موجود باستان‌شناسي، اين نوع معماري در پيش از اسلام به‌ويژه از دوره ماد در نقشه آتشكده‌‌‌ها مشاهده شده است. پس از مدتي اين شكل از معماري كاربرد عام‌‌‌تري يافت و در بنا‌‌‌ي كاخ‌‌‌ها نيز به‌‌‌كار رفت. طرح چهارطاقي در دوران اسلامي نيز مورد استفاده قرار گرفت؛ هرچند در چهار قرن نخست هجري آثار و نشانه‌‌‌هاي استفاده از آن بسيار محدود بود. باوجود اين، از دوره سلجوقي به بعد با لزوم گسترش فضا‌‌‌هاي معماري مانند مسجدها، اين نقشه در ساخت بنا‌‌‌هاي مختلفي مانند مسجد، آرامگاه و كاخ و كوشك كاربرد گسترده‌‌‌اي يافته است. نگارندگان در پژوهش حاضر برآن‌اند تا با توجه به نظريه كهن‌‌‌الگويي يونگ، علل و عوامل انتخاب اين شكل از معماري و نحوه انتقال آن از دوره ساساني به اسلامي را با ذكر شواهدي از جنبه امر قدسي در منابع اسلامي بررسي و تحليل كنند. به بيان روشن‌تر، اين پرسش مطرح است كه آيا معماري چهارطاقي الگويي برگرفته از باورهاي مسلط جامعه و يا به تعبيري، انديشه ناخودآگاه قومي مردمان ايران از دوره پيش از اسلام است كه در فرهنگ مذهبي و ادبيات دوره اسلامي راه يافته، ريشه دوانده و سپس در ذهن آدميان اين مرز و بوم تحول يافته و در ساخت ديگر بناها ازجمله كاخ‌ها، كوشك‌ها، مسجد‌ها و بناهاي آرامگاهي به‌كار رفته است. هدف اين مقاله، يافتن پاسخي براي اين پرسش است.

Chahar-taqi is a valuable form of Iranian architecture used in the construction of religious and other types of structures in pre-and post-Islamic periods.According to the available archaeological evidence, it has been used in pre-Islamic architecture, especially from the Median period as a plan for construction of fire altars. After a while, this form of architecture became more common, and was used in the construction of such structures as palace. The Chahar- taqi plan was also used during the Islamic period, although there are limited vestiges of its use in the first four centuries of Islamic period. However, with the rise of Seljuk dynasty, and the need to expand the architectural spaces like mosques, this construction plan was widely used in the construction of mosques, palaces and castles. Based on the archetype hypothesis by Jung, the authors set out to analyze the reasons for selecting this architecture form and its continuation from Sassanid to the Islamic period by mentioning evidences of its sacred aspect in Islamic sources. In other words, the question is whether chahar-tag (four-typed) architecture is a model derived from the common beliefs of the society or unconscious tribal mind of pre-Islamic peoples of Iran, found its way, gained ground and evolved in human mind in this land, and used in the construction of other structures such as palaces, castles, mosques and tomb monuments.