پنج كلان الگوي استعاري در رباعيات اصيل خيام

Five macro-metaphorical models in Khayyam’s authentic quatrains

جستار حاضر در پي بررسي سبك­ شناختي استعاره­ هاي بنيادين درباره انسان، جهان، تولد، زندگي و مرگ در رباعي­ هاي اصيل خيام است. با تكيه بر رويكرد زبان­شناسي شناختي و با مبنا قرار دادن شصت و شش رباعي اصـيل خيـام، استعاره­ هاي مربوط به مفاهيم مذكور در اين رباعي­ ها مورد بررسي قرار گرفته و ويژگي­ هاي كمي و كيفي آنها مشخص مي­ شود. نتايج اين بررسي نشان مي­ دهد كه به ازاي هر مفهوم چندين استعاره مفهومي متفاوت در رباعي­ ها موجود است، كه يك مفهوم خاص را به شيوه­ هاي متفاوت مفهوم­ پردازي مي­ كنند. اما نكته قابل توجه اين است كه روابط خاصي بين بعضي از استعاره­ ها وجود دارد، به گونه­ اي كه استعاره­ هاي خاصي از مرگ با استعاره­ هاي خاصي از زندگي، تولد، انسان و جهان در ارتباط است. با تعمق در اين امر، مشخص شد كه پنج نوع رابطه متفاوت بين استعاره­ ها وجود دارد كه هر رابطه، خود بيانگر الگويي استعاري است. بر اين اساس، پنج كلان الگوي استعاري پيشنهاد مي­ شود كه انواع متفاوت استعاره­ ها در باب مفاهيم بنيادين از يكي از آنها منتج مي­ شوند. كلان الگوهاي استعاري حاكم بر ساختار اسـتعاري رباعي­ هاي خيام به ترتيب بسامد كمي الگوي محفظه، الگوي كوزه­ گري، الگوي سرقت، الگوي مي و الگوي بازگشت نام گرفتند. هر الگو بيانگر رابطه ساختاري خاصي ميان مفاهيم استعاري در باب انسان، جهان، مرگ، تولد و زندگي است. اين كلان­ الگوهاي موجود، مباني اصلي جهان­ بيني استعاري خيام را در رباعياتش نشان داده و همچنين مي­توانند به­ عنوان مبنايي سبك­ شناختي براي تشخيص رباعي­ هاي اصيل از غيراصيل خيام مورد استفاده قرار گيرند.

This paper aims to investigate the main metaphors about human, world, birth, life and death in the authentic quatrains of Khayyam. From a cognitive perspective and by considering 66 authentic quatrains of Khayyam, the metaphors of these main concepts have been investigated. The results show that for each concept there are different metaphors in the Rubayyats. The interesting point is that there are specific relations between metaphors, so that a specific metaphor of death is related to specific metaphors of life, birth… Five kinds of relations exist between different metaphors and each relation is itself a metaphorical model. So five macro-metaphorical models are proposed which all the metaphors are derived from these models. These five macro-metaphorical models are containment, pottery, rubbery, wine and return. Each model represents a relation between metaphors about human, world, death, birth and life. These models represent the metaphorical world view of Khayyam and it can be a basis for judging about authentic and fake quatrains of Khayyam.