محور عمودي خيال در قصايد ناصرخسرو

Vertical Axis of Imagination in Nāsir Khusrawʹʹs Qasidas

قصيده در تمام ادوار شعر فارسي ساختاري يك‏نواخت و تقليدي داشته است و همين ويژگي نقش مهمي در ضعف محور عمودي اين قالب شعري داشته و باعث شده است تا تخيل شاعر همواره در يك جهت سير كند و زنجيره‏اي از تصاوير تكراري و از پيش تعيين شده‏ را تداعي نمايد. امّا شگرد‏هاي ناصرخسرو (394-481 ه‏.ق.) براي به‏كارگيري تصاوير در محور عمودي قصيده هنجارشكنانه است؛ طرح‏هايي كه او از ساختمان قصيده ارايه كرده متنوع و در عين حال بي‏نظير است. در اين مقاله، مجموع قصايد ناصرخسرو با اشعار سه تن از معروف‏ترين هم‏عصرانش يعني عنصري (؟- 431 ه‏.ق.)، فرخي (؟- 429 ه‏.ق.) و منوچهري (؟- 432 ه‏.ق.)، از لحاظ ساختمان مورد مقايسه قرار مي‏گيرد و در نهايت ويژگي‏هايي مانند توصيف مفصّل، تمثيل، تشخيص، تكرار واژه‏هاي محوري در طول قصيده و پيوستگي ابيات به‏واسطه حروف ربط كه از مهم‏ترين عوامل موثر در استحكام محور عمودي قصايد ناصرخسرو است و در شعر معاصران وي كم‏تر به‏كار رفته، تبيين شده است. با توجه به گرايش شاعران مداح به مخاطب و گرايش ناصرخسرو به آرمان?هاي خود، ساختمان قصايد وي متاثر از عواطف و احساسات شخصي و مذهبي اوست. بر همين اساس، ناصرخسرو متناسب با عواطف شخصي، در محور عمودي ساختمان قصيده به نوآوري?هايي همچون شروع‏كردن قصيده با سوال از مخاطب و يا مورد خطاب قرار دادن او، حضور شاعر در پايان اكثر قصايد، فراواني قصايد فاقد تشبيب و شريطه و نيز استفاده از تخلّص شاعري در پايان قصايد دست زده است.

Throughout the history of Persian poetry, qasida has had an imitative and steady form. Such a characteristic has played a key role in the weakness of the vertical axis of this form of poetry and has always caused poetʹs imagination to move in a single direction. Furthermore, this form of poetry is frequently associated with a predetermined chain of images. But N?sir Khusrawʹs (1004-1088 CE) attempts in introducing changes into the vertical axis of qasida are innovative; the patterns he had presented for the structure of qasida are varied and unique. In this essay, all N?sir Khusraw ʹs qasidas are compared in terms of structure with those of his three contemporaries: Onsori (?-1040 CE), Farrokhi (?-1038 CE) and Manoochehri (?-1041 CE). Finally, the study focuses on certain characteristic features of N?sir Khusrawʹs qasidas such as lengthy description, allegory, personification, frequency of key words throughout the poem and the cohesion of verses by the conjunctions resulting in the stability of vertical axis of his poetry. Such features are less common in the contemporary poetry.