چالش بريتانيا در جزاير خليج‌فارس با نگاهي به عملكرد مجلس شوراي ملّي (1332 ـ 1304هـ.ش.)

The Challenge of Britain in Persian Gulf Islands With Focus on Performance of National Consultative Assembly

موقعيّت ممتاز ايران در خليج‌فارس، با تحت حاكميّت داشتن جزايري نظير هرمز، قشم، لارك، هنگام، تنب بزرگ و كوچك، ابوموسي و سيري و ... همواره مورد توجّه دولت‌هاي قدرتمند در صحنه جهاني قرار داشته است. اين جزاير درحقيقت با اهمّيت استراتژيك خود در زنجيره دفاعي ايران در منطقه خليج‌فارس، حلقه‌هاي پُراهمّيتي شمرده مي‌شوند. غفلت حاكمان قاجاري از جنوب كشور به دليل دل‌مشغولي آنان در نبرد با روس‌ها در مناطق شمالي، منجر به از دست رفتن نظارت همه‌جانبه سياسي دولت ايران در جزاير متعلّق به خود در خليج‌فارس گرديد. اين امر به‌تدريج زمينه‌هاي رخنه شيوخ و قبايل عرب را در جزاير ايران فراهم نمود. انعقاد پيمان صلح 1820م. بين بريتانيا و شيوخ عرب، اين قبايل عرب را به‌گونه‌اي تحت‌الحمايه دولت بريتانيا قرار داد و بريتانيا در جهت حفظ حاكميّت خود در منطقه خليج‌فارس، از اين قبايل عرب تحت‌الحمايه به عنوان اهرم فشاري عليه دولت ايران، بر سر تصاحب اين جزاير استفاده مي‌نمود. با آغاز حكومت پهلوي، سلسله تلاش‌هاي مستمرّي از طرف حكومت ايران و مجلس شوراي ملّي به جهت حاكميّت بر جزاير آغاز گرديد. جستار فوق در نظر دارد كه به بررسي اين مسيله بپردازد كه آيا مجلس شوراي ملّي ـ به عنوان اوّلين نهاد قانون‌گذار در كشورـ با توجّه به اختيارات و امكاناتي كه داشت ـ آيا توانست مانع سياست‌هاي توسعه‌طلبانه بريتانيا در جزاير شود؟ نتيجه‌اي كه در اين مقاله حاصل شده، حكايت از آن دارد كه تحوّلات و فراز و نشيب عملكرد مجلس با توجّه به وجود حكومت ديكتاتوري در دوره پهلوي اوّل و دوم كاملاً با هم متفاوت و مجزّا بوده است.